Het huis verwarmen met water uit de vaart: Fryslân is nog lang niet zover

Het zijn de woorden van destijds gedeputeerde Sietske Poepjes. Ze had het in 2023 over de plannen om in 2030 60.000 huizen en 10.000 bedrijfsgebouwen te verwarmen met warmte uit water. Dit jaar moest op verschillende plaatsen te zien zijn hoe dat werkt.

Maar van de hoge ambities is nog niet veel terechtgekomen. Sterker nog: uit het grote voorbeeldproject in Heeg werd de stekker getrokken.

Na meer dan tien jaar van plannen maken was de conclusie dat de financiële risico's te groot waren toen de gemeente Súdwest-Fryslân niet garant kon staan voor het plan.

Het roept de vraag op, is aquathermie wel een realistische manier om sneller van het gas af te komen?

De provincie denkt nog steeds dat het kan. Volgens gedeputeerde Sijbe Knol is het alleen wachten op een paar succesvolle voorbeelden: "We hebben een paar succesprojecten nodig en dan begint het balletje echt wel te rollen. De potentie hier in Fryslân is en blijft heel groot."

Maar de voorbeeldprojecten waar Knol zijn hoop op heeft gevestigd, zijn bijna allemaal nog in voorbereiding. Bovendien zijn de meesten maar heel klein: vijf huizen en een school in Baard, en een havengebouw op Vlieland.

Een groter project waar Knol het over heeft, is het warmtenet dat in de wijk Heechterp in Leeuwarden moet komen. Maar voordat dat volledig operationeel is, is het 2034.

Het zijn vooral de plannen op grote schaal die in de praktijk zwaar afkalven. In Heeg ging het om honderden aansluitingen die het project rendabel moesten maken.

Dat was ook de bedoeling met de Oranjewijk in Leeuwarden en de wijk Het Eiland in Sneek. In beide steden was aquathermie de optie waar de plannenmakers jaren geleden van droomden om de huizen van het gas af te krijgen.

Inmiddels is gebleken dat het vooral een groot probleem is om genoeg geld op tafel te krijgen. Er kwamen wel miljoenen aan subsidies, maar toch was dat niet genoeg.

Wat aquathermie bij zulke grote projecten zo duur maakt, is dat er warmtenetten voor aangelegd moeten worden. Daar kunnen dan weer huizen op worden aangesloten.

Om dat rendabel te krijgen, moeten genoeg mensen meedoen aan het warmtenet. Wat het ook makkelijker maakt is als woningcorporaties erin stappen, zodat er een garantie is dat er genoeg aansluitingen zijn. In Heeg lukte dat niet.

In Leeuwarden en Sneek zijn ze voorlopig afgestapt van de plannen voor aquathermie. In Heeg kunnen ze eerst ook niet verder. De plannenmakers zetten nu vooral in op het delen van hun kennis.

Ook de kleinere projecten komen nauwelijks van de grond. Dat ligt mede aan bestaande regels en procedures. Het heeft ermee te maken dat aquathermie in Nederland nog in de kinderschoenen staat: overheden zijn er nog niet aan gewend.

De mensen die de kar van de Friese projecten trekken zijn in die zin allemaal pioniers, die allerlei hindernissen tegenkomen.

Plannenmakers hebben bijvoorbeeld te maken met beschermde dorps- of stadsgezichten die niet verstoord mogen worden. Of er zijn weggetjes waar leidingen onderdoor moeten en waarvoor vergunningen aangevraagd moeten worden.

Ergens anders moet er een damwand worden versterkt, waar ook weer een vergunning voor moet komen. Processen die allemaal lang duren.

Projecten waar al jaren aan wordt gewerkt, kalveren zodoende zwaar. De vijf voorbeeldprojecten die de provincie dit jaar draaiende wilde hebben, zijn niet van de grond gekomen.

De grote projecten zijn op dit moment helemaal buiten bereik. Maar ook kleinere projecten, die wel een eind op weg zijn, zijn nog niet rond.

Zo lukte het inwoners van Baard niet om hun plan te realiseren om vijf huizen en de school in Baard te verwarmen door water uit de vaart. Het financiële risico werd te groot.

De gemeente Leeuwarden nam het project daarom over. Verschillende vergunningsaanvragen lopen nog, en er zijn offertes aangevraagd voor de aanleg van een klein leidingennetwerk.

De gemeente Vlieland trok zich eind vorig jaar terug uit het project om het havengebouw te verwarmen met energie uit zeewater. Ondanks een groot bedrag aan subsidie zag de gemeenteraad teveel financiële risico's.

Het bestuur van de Stichting Aanloophaven Vlieland nam het werk over. Intussen zijn de vergunningen rond en de technische tekeningen klaar. De initiatiefnemers hopen dat de installatie in de zomer van volgend jaar kan draaien.

Een plan dat het meest haalbaar leek om dit jaar nog te draaien, redt het ook niet op: een klein groepje inwoners van Tjerkwerd wil hun dorpshuis verwarmen via water uit de Workumer Trekvaart waar het gebouw aan ligt.

De hoop is dat de installatie komende zomer het water in kan. Als het systeem naar tevredenheid werkt, willen ze er dan in de toekomst ook nog negen woningen mee verwarmen.

De provincie hoopt dat dit soort kleine initiatieven een vliegwieleffect kan hebben. Dat projecten op het gebied van aquathermie van elkaar kunnen leren en zo steeds sneller kunnen overgaan tot de aanleg.

Dat zal ook moeten, want met vijf huizen hier en een dorpshuis daar kom je nog lang niet aan de ambitie van 60.000 huizen en 10.000 bedrijfsgebouwen.