Verzuring, uitdroging en plaagdieren; grote hersteloperatie nodig voor Friese bossen

Bomen absorberen het broeikasgas CO2 en kunnen daardoor de opwarming van de aarde tegengaan. Volgend jaar worden de eerste herstelmaatregelen voor bossen genomen.

Niet dat de beheerders en eigenaren van bossen nu op hun handen zitten, want als onderdeel van het reguliere beheer kom je er bijna niet onderuit om zo nu en dan in te grijpen.

Bomen zoals sparren kunnen zo verzwakken dat plaagdieren als de letterzetter de kans krijgen om op grote schaal bossen kapot te maken. Op verschillende plekken worden die bomen nu al gekapt.

Dat speelt niet alleen in bossen op zandgrond, maar daar zijn de problemen wel het grootst. Ruim een maand geleden maakte It Fryske Gea bekend dat de bosbodem bij Katlijk zo zuur als azijn is en dat twee andere bossen op zandgrond last hebben van die verzuring.

"Dat is vanwege de stikstof. Er valt teveel stikstof uit de lucht en daardoor wordt de bodem veel zuurder", zegt ecoloog Gabriël Vriens van de provincie Fryslân.

Vriens: "Bossen op die zandgronden hebben eigenlijk al een heel arm milieu en die zijn daardoor kwetsbaarder. Er komt sneller extra verzuring bij dan van nature het geval zou zijn."

Ook hij schrok van de bevindingen van It Fryske Gea. "Maar het was wel in de lijn der verwachtingen want de bossen staan er niet goed voor", aldus de provinciale ecoloog.

Nog vanuit de natuurmaatregelen van het vorige kabinet is er 180 miljoen euro overgemaakt naar de provincie. Een deel van dat 'maatregelenpakket' is bedoeld voor het weer gezond maken van de bossen.

Vriens over hoe ver zij daar nu mee zijn: "Dat wordt nu uitgewerkt samen met de natuurorganisaties en de particuliere bosbeheerders. Dan zal er misschien volgend jaar of het jaar erop gestart worden met maatregelen."

Voor het Katlijker Schar denkt It Fryske Gea na over de inzet van gemalen stenen tegen de verzuring; het zogenaamde steenmeel.

Staatsbosbeheer is als grootste natuurbeheerder van Nederland terughoudend met het gebruik ervan en heeft het alleen in heidegebieden ingezet. Ook het strooien van kalk, iets wat boeren wel doen, wordt wel gebruikt.

Het palet aan maatregelen is natuurlijk groter dan kalk en steenmeel alleen. Beheerder Jochum van Kerkvoorde van Staatsbosbeheer neemt ons mee naar twee voorbeelden van andere aanpakken.

We beginnen op een strook bos bij Vinkega waar nieuwe bomen zijn geplant op een plaats waar door essentaksterfte een gat was ontstaan. En dit voorbeeld laat direct al zien dat zoiets lang niet zo eenvoudig is.

"Wat je hier eigenlijk ziet gebeuren, is een stukje vermesting. Er zijn teveel voedingsstoffen waardoor een aantal planten die daar heel goed tegen kunnen zoals bramen en brandnetels daar gigantisch van profiteren", legt Van Kerkvoorde uit.

"Op dit moment onderdrukken die de jonge aanplant en zijn we met man en macht bezig om die weer vrij te zetten om daar toch maar goede bomen van te krijgen."

Welke bomen je plant, maakt ook nog wel wat uit als het over verzuring gaat. Van Kerkvoorde: "We hebben natuurlijk wel geleerd van het verleden waarbij we nogal in monocultuur bossen hebben aangeplant. Dus grote vakken met eiken en fijnspar."

"Dat zijn echt twee soorten die de bodem extra kunnen verzuren. Daar kunnen ze goed tegen, maar om de bodem in betere conditie te krijgen, hebben we hier gekozen voor een aantal andere soorten waaronder iep, wilg en populier."

Een halfuur rijden later wandelen we door het Blauwe Bos bij Haule. Niet alles staat er even goed bij, maar op de plek waar Staatsbosbeheer twee stukken heide voor met name de adder met elkaar verbonden heeft, is ruimte gelaten voor het spontaan ontstaan van nieuw bos. Dat verloopt goed omdat de bodemkwaliteit daar nog goed is, met bronnen van zaad dichtbij.

"Hier is een stuk bos dat in slechte conditie was een aantal jaren geleden gekapt en je ziet hier een stuk bos dat spontaan is gaan ontwikkelen. Dit is wel uitzonderlijk mooi. Er staan berken in, eiken, grove den, lariks, douglas, sitkarspar, fijnspar en ik sla er vast een hele boel over."

"Maar eigenlijk is dit een heel mooi divers bos waarmee wij heel mooi de toekomst in kunnen", zegt een zichtbaar blije Van Kerkvoorde.

Hij denkt er nog over na om de bosbodem verderop met opzet te beschadigen waardoor de kale grond vrij komt en nieuwe bomen een kans krijgen. Die kans hebben ze nog niet omdat de laag dode bladeren en ander materiaal daarvoor nu te dik is.

Sowieso levert bosontwikkeling niet van de ene op de andere dag iets op.

Ecoloog Vriens: "Een bos groeit niet van de ene op de andere dag. Zo van plop, daar is het!" In de concept-Natuurdoelanalyses die de provincie bij het Rijk heeft aangeleverd, staat ook dat er structureel iets moet veranderen in de stikstofbelasting en verdroging van bos en heide.