Markante dominee Zelle vereeuwigd in biografie: "Hij leefde in tegenstellingen"
4 februari 2024, 14:00 • 4 minuten leestijd
Bulderend stond hij op de preekstoel, Johannes Hendrikus Zelle (1907-1983). Over de markante dominee schreef Bearn Bilker een biografie. "Hij leefde van tegenstellingen in zijn eigen leven en hij preekte tegenstellingen. Links of rechts, 'een tussenweg is er niet'."
Zelle stond bekend om zijn kleurrijke preken. En hij trok altijd veel mensen. Als Zelle kwam zat de kerk vol. Bulderend stond hij op de preekstoel. Hij had een stem als een klok en hij had charisma. Volgens Bilker preekte Zelle graag over Bijbelse figuren die van het rechte pad waren geraakt, zoals Job, Jonah of Lot.
Als klein jongetje maakte Bilker voor het eerst zo'n preek mee van dit fenomeen op de preekstoel. Het verhaal ging over de zondige steden Sodom en Gomorra. En het lot van Lot. De steden werden door God in brand gestoken.
Er wordt vaak gezegd: Zelle predikte hel en verdoemenis. Hel en verdoemenis is heel wat anders, dan is er geen hoop meer.
"Het was een warme zondag", vertelt Bilker. "Zelle preekte over de steden die in brand werden gestoken en daar werd het nog warmer van. Het zweet droop bij Zelle door zijn witte overhemd." De preek maakte veel indruk op de jonge Bilker. En hij is altijd onder de indruk gebleven van het fenomeen Zelle.
'Een tussenweg is er niet' is een lijvig boek geworden, met meer dan 500 pagina's. Bilker is dan ook jaren bezig geweest met deze biografie over Zelle. Hij was een populist, nuances kende hij niet, vertelt Bilker. "Maar ik wilde niet dat Zelle vergeten werd."
"Er wordt vaak gezegd: Zelle predikte hel en verdoemenis. Hel en verdoemenis is heel wat anders, dan is er geen hoop meer. Nee, zegt Zelle, het ligt niet aan God, het ligt aan u. U kunt zich bekeren, daar komt het altijd op neer."
Schoenpoets in zijn haar
Zelle was een reizende dominee. Hij woonde in Leeuwarden met zijn moeder, en hij preekte door heel Friesland en Nederland.
Soms preekte hij wel vijf keer op een zondag. Alle gereformeerden kenden hem dan ook. En elke gereformeerde had wel een bijzonder verhaal over Zelle.
Soms preekte hij wel vijf keer op een zondag. Alle gereformeerden kenden hem dan ook. En elke gereformeerde had wel een bijzonder verhaal over Zelle.
Berucht zijn de verhalen over hoe Zelle vaak bij families thuis kwam eten en dan bijvoorbeeld alle pudding zelf opat en niets overliet voor de anderen. Of dat Zelle schoenpoets in zijn haar smeerde om het wat zwarter te maken.
'Het was een aparteling'
Vaak fietste hij op zijn racefiets naar een gemeente om te preken. Het zijn voorbeelden van die tegenstellingen in het leven van Zelle. "Hij was een markant figuur, vertelt Bilker, hij leefde in Leeuwarden als een simpele ziel en hij stond bekend als een "aparteling".
Doordeweeks zag hij er eigenaardig uit, uit zijn gedrag kon je dan niet afleiden dat het om een dominee ging. Maar zondag was hij een heer en stond hij keurig in pak op de preekstoel.
Het boek van Bearn Bilker "Een tussenweg is er niet", is een historische biografie over Johannes Hendrikus Zelle en de tijd waarin hij leefde. Het boek verschijnt woensdag.
De belangstelling voor Zelle is altijd groot geweest. Zo kroop Freark Smink in 2010 in de huid van Zelle in het toneelstuk Zelle en schreef Willem van der Veen in 2009 het boek Johannes Hendrikus Zelle, Volksverhalen over een legendarische predikant.
Volgens Bilker was Zelle een goede preker, maar eigenlijk geen echte dominee. "Hij kon geen herder zijn voor de mensen." Als er iemand ziek was, of er een sterfgeval was, dan moet de dominee daarheen. Dan moet hij bemoedigen of troosten.
Maar daar kon hij niet mee omgaan. Hij was niet empatisch, zo vertelt Bilker. Zijn benoeming voor de kerk van Rockanje in Zuid-Holland liep dan ook uit op een fiasco. Zelle was soms onvindbaar voor het kerkbestuur.
Watersnoodramp
Bijvoorbeeld bij de watersnoodramp van 1953. De grootste Nederlandse natuurramp van de 20e eeuw. Meer dan 1800 mensen hebben de ramp in het zuidwesten van Nederland niet overleefd. De dijken bij Rockanje braken niet, het dorp werd gespaard.
Maar er werden wel veel evacués opgevangen in het dorp. Maar waar was Zelle? Niet bij zijn gemeente in Rockanje.
Maar er werden wel veel evacués opgevangen in het dorp. Maar waar was Zelle? Niet bij zijn gemeente in Rockanje.
De dominee moest zijn gemeente bijstaan tijdens deze ramp maar was niet te vinden. Later is Zelle door de gemeente Rockanje met 'emeritaat' gestuurd.
Gierig
Zelle heeft daarna tot zijn dood in Leeuwarden gewoond. Eerst met zijn moeder, later alleen. En dat was een sober leven, in een sober huis zonder water en wc. Want Zelle gaf niet graag geld uit, stond bekend als gierig.
Volgens de verhalen was zelfs een ziektekostenverzekering hem te duur. Johannes Hendrikus Zelle overleed 11 mei 1983 aan de gevolgen van suikerziekte.
Buro de Vries zoekt het uit! Mooie documentaires, interessante gasten en verrassende gesprekken. Buro de Vries gaat gemoedelijk de diepte in. Met veel aandacht voor natuur, cultuur en geschiedenis. De deuren van het bureau zijn zondag geopend van 11.00 tot 13.00 uur. Met van 12:00 tot 13:00 uur het nieuwsforum. Zondagavond om 21.00 uur wordt het programma herhaald.
Deze documentaire is ook als podcast te vinden op Spotify of Apple Podcasts.
