Friese formaties beginnen: "De grootste partij is meestal aan zet"

Dat is eigenlijk heel onduidelijk. Het enige dat vaststaat in de Gemeentewet is dat wethouders moeten aftreden, en de raad nieuwe wethouders moet benoemen. Maar hoe dan, en wie daar het voortouw in trekt, dat zegt de wet niet.

Daarom moet je volgens de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden eigenlijk al voor de verkiezingen beginnen met de formatie.

Zo moet de 'oude raad' al besluiten wie straks welke rol zal hebben. Maar ook partijen die nu groot zijn zitten regelmatig al voor de verkiezingen bij elkaar om overeenstemmingen te vinden.

In de meeste gevallen komt er na het stemmen eerst een informateur die verkent wat de mogelijkheden zijn. Daarna begeleidt een formateur de partijen in het schrijven van een coalitieakkoord.

Volgens Felix van Beek neemt meestal de grootste partij daarin het voortouw. "Dat is gebruikelijk, anders moet je al bakkeleien voordat je begint."

Van Beek was formateur in De Fryske Marren bij de vorige verkiezingen en is werkzaam geweest in verschillende gemeenten. Hij werkte ook mee aan het boek Formeren is Jongleren, over het formatieproces in gemeenten.

Hij merkt dat de formaties steeds stroperpiger verlopen. Dat komt door de versnippering in de politiek; er komen steeds meer politieke partijen.

"Ik weet nog toen ik wethouder werd in Skarsterlân, lang geleden, dat we een coalitie met drie partijen konden maken. Dat was zowat in een namiddag wel beslist."

De laatste formatie die Van Beek als formateur begeleidde in De Fryske Marren was met hard werken in zo'n 3,5 maanden rond.

Als het dan zo moeilijk is om een coalitie te maken, kunnen gemeenten dan niet gewoon een minderheidscoalitie maken, zoals in de landelijke politiek?

Dat wordt door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) niet echt aangeraden. "De ervaring leert dat het zonder meerderheid tot ellende leidt", staat in hun stappenplan van een paar jaar geleden.

"Latere genodigden gaan niet tekenen bij het kruisje maar willen meepraten vanaf het begin. De uitgesloten partijen zoeken elkaar op om het proces te ontregelen."

Toch heeft Van Beek ook wel positieve ervaringen met minderheidscoalities. "Het zou zeker kunnen werken. Bijvoorbeeld, als een gemeente in de problemen komt, kun je wethouders van buiten aantrekken."

"Het mooie is dat je dan met een zo goed mogelijk voorstel moet komen om partijen mee te krijgen. Er wordt dan niet gestuurd ergens achter de schermen."

Meerderheid of minderheid, wat je ook van plan bent als onderhandelende partijen: laat vooral niet te veel los.

"Wij willen graag in de openbaarheid onderhandelen om transparant te zijn, maar in de praktijk werkt dat eigenlijk niet. Je moet wel communiceren, maar een beetje terughoudend. Anders kan dat het proces verstoren", zegt Van Beek.

De VNG raadt dat ook aan. "Meningen of partijsuccessies die naar buiten worden gebracht, verstoren de onderhandelingen. Beter is een gezellige foto met de mededeling dat alles goed gaat."

Hoe die onderhandelingen worden gedaan, verschilt ook per gemeente. Bij grotere gemeenten gaat dat er over het algemeen wat professioneler aan toe, ziet Van Beek.

"Daar worden wat 'zwaardere' mensen gekozen als formateur, Leeuwarden had bijvoorbeeld eens een hoogleraar. Ook de communicatie wordt professioneler aangepakt."

In kleinere gemeenten zijn de onderhandelingen regelmatig ook weekend- en avondwerk omdat raadsleden ook een andere baan hebben. "Het is soms ook wat meer no-nonsense. Sommigen zeggen dat ze geen informateur nodig hebben en gaan zelf wel om tafel."

Na een tijdje zijn de onderhandelingen dan klaar en ligt er als het goed is een akkoord. Hoe presenteer je dat dan het best? Daar heeft de VNG ook nog wel een tip voor. "Neem even de tijd en sla geen triomfalistische toon aan, er zijn uiteindelijk ook verliezers."