Nieuw boek vertelt verhaal van Bontebok in de oorlog: "Ze konden daar zwijgen als het graf"

"Niet om de held uit te hangen, maar omdat het moest. Punt uit." Een verhaal over een eigenzinnig dorp in oorlogstijd, Abe Lenstra én de familiegeschiedenis van de schrijver.

Bontebok. Onderduik en verzet in het land van Abe Lenstra is de volledige titel van het boek, dat dinsdag verschenen is.

Visser kwam het verhaal op het spoor toen hij voor Het Parool een lang stuk schreef over de voetballertjes die in de hongerwinter op uitnodiging van het bestuur van sc Heerenveen naar Friesland kwamen.

"Het bestuur van Heerenveen had goede contacten, omdat de club toen tot de landelijke top behoorde", weet Visser. "In Amsterdam ging het helemaal mis omdat er een hongersnood dreigde."

De vier grote Amsterdamse clubs Ajax, DWS, Blauw Wit en Volewijckers mochten allemaal meer dan twintig jongens richting Fryslân sturen en dan zou Heerenveen zorgen dat die voor de rest van de bezetting onderdak zouden krijgen.

Visser: "Dat was natuurlijk een fantastische humanitaire operatie van het bestuur van Heerenveen."

Heerenveen was natuurlijk de club van Abe Lenstra.

"Die Amsterdamse jongetjes werden ook getraind door Abe", vertelt Visser. "En Abe nam zelf ook twee jongetjes in huis. Dat waren Jan en Arie de Wit."

Hij nam ze ook mee te eierzoeken, te fierljeppen en hij voetbalde dus met ze. Ook werden er wedstrijden gespeeld tussen de Amsterdammers en de Friezen.

Vraag is natuurlijk hoe Bontebok in dit verhaal past. Visser: "Ik kwam erachter dat spelers van Heerenveen, als ze even moesten onderduiken, dat ze dat vaak in Bontebok deden."

Zo ontdekte Visser ook dat er in Bontebok, bij de Schoterlandse Compagnonsvaart, veel Joden zaten ondergedoken. Het aantal onderduikers in Bontebok lag zo ver boven het landelijk gemiddelde dat het gebied de naam Schoterlandse Jordaan kreeg.

"Er waren in Bontebok op een bepaald moment meer Joden dan huishoudens", weet Visser.

Twee mannen in het verzet speelden daarbij een centrale rol: Roel Vis en Hendrik Marcus de Jong.

De tegenstelling tussen de mannen was groot. Roel Vis was 17 jaar, maar zag er jonger uit. Hendrik Marcus de Jong was 54 jaar. Vis was heel gelovig, De Jong overtuigd communist. Het stond hun vriendschap niet in de weg.

De Jong kreeg het verzoek om twee onderduikers onder te brengen, maar dat werden er vier en later nog veel meer. Omdat Vis er nog jonger uitzag, was de gedachte dat hij de meest geschikte persoon was om onderduikers met de trein, de Lemmerboot en soms de fiets naar Fryslân te halen.

Hij nam ze eerst mee naar huis en bracht ze later onder in de omgeving. Op een bepaald moment lagen er wel vijftien onderduikers op zolder.

Toen hij voor het eerst naar Bontebok reed, hoorde Visser Geert Wilders op de radio, die beloofde dat zon weer zou schijnen in Nederland.

"Ik kwam aan in Bontebok en die mensen zeiden meteen: de ideeën van Geert Wilders en de polarisatie die hij creëert zijn het verraad van de helden van Bontebok", vertelt Visser. "Dat dorp is eigenlijk nog steeds eigenzinnig en sociaal voelend, zoals het dorp dat ook was in de Tweede Wereldoorlog."

Er is nooit een onderduiker verraden, hoewel iemand daar in die tijd zeven en een halve gulden 'kopgeld' voor kon krijgen, een flink bedrag in die tijd. "Ze konden daar zwijgen als het graf", zegt Visser.

Door het schrijven leerde hij ook meer over zijn eigen familiegeschiedenis, want de voorouders van Visser komen uit Fryslân.

"Door mijn onderzoek heb ik vooral mijn vader beter leren kennen", vertelt Visser. "Van neven en nichten heb ik heel veel dagboekdingen en aantekeningen gekregen, waardoor ik een veel beter inzicht in die kant van de familie kreeg."

"Ik kwam erachter dat mijn vader het veel zwaarder heeft gehad en meer getroffen is door leed en onrecht dan ik voor mogelijk hield."

Daar spraken zijn vader en moeder niet over na de oorlog. Eigenlijk werden alleen de spannende, leuke en gezellige zaken uit die periode besproken, zoals de lancering van V2-raketten uit het Rijsterbos. Dat konden ze vanaf hun boerderij in Warns zien.

"Dat soort spektakelverhalen vertelden ze dan", herinnert Visser zich. "Maar over ongelooflijk diepe gevoelens van angst, daar werd nooit over gesproken."

Zijn jongere zus zei vaak dat vader vaak emotioneel afwezig was.

Visser: "Van daaruit kon hij plotseling uit zijn slof schieten met een driftaanval. Dat was moeilijk te verklaren voor mij als kind. Nu zie ik wel een waar dat vandaan kwam."

Een van de onderduikers in Bontebok was Ben Troostwijk uit Leeuwarden, geboren in 1927. Hij was dertien jaar toen de oorlog in Nederland uitbrak en verscheen in 2025 nog in een reportage van EenVandaag samen met Klaas de Jong, de kleinzoon van Hendrik Marcus de Jong.

"Hendrik Marcus de Jong heeft alles voor mij betekend", zegt Troostwijk in die reportage. "Ik was er niet meer geweest als hij mij niet had gered."

Zijn vader en zuster waren eerder in de oorlog al in Auschwitz vergast. Hij dook onder bij Hendrik Marcus de Jong en sliep in een kuil op het land, waar anders aardappels worden opgeslagen.

"Ik was bewapend, ik had een Colt.38", vertelt Troostwijk. "Het waren vaak oudere mensen die er ook sliepen. Ik was de jongste en zodoende moest ik dus die zaak bewaken."

Friesland werdt in april 1945 bevrijd.

Daarover voelt Troostwijk wel blijdschap. "Maar verder hebben we veel verdriet. Vooral op 4 mei. Vader weg, zuster weg, moeder weg. Noem maar op. We moeten elkaar steunen, de handen ineenslaan. We moeten ervoor vechten dat dit nooit meer zal gebeuren."

Jaap Visser sluit zich daarbij aan: "Ik heb er ook een actuele draai aan willen geven, omdat ik vind dat in deze tijd van verruwing en polarisatie het begrip gemeenschap zwaar onder druk is komen te staan."

Een klassiek oorlogsboek is het niet geworden, maar wat is het wel?

Visser: "Ik heb er zelf geen duidelijke typering voor, maar Ad van Liempt zei tegen mij dat dit hét oorlogsboek over en voor Friesland is."