Bijna niemand weet meer wat 'billen' is, maar Eloïse leert het in Joure

In het schijnsel van een lamp slaat ze met een hamertje met korte tikken op een molensteen. Kleine steenstofwolkjes dwarrelen omhoog.

Billen is het scherp maken van de maalstenen van een molen.

Met een bilhamer wordt er een patroon van groeven in de stenen geslagen. Dat is nodig om goed te kunnen malen.

Het ambacht van billen is niet makkelijk, er is maar een handjevol mensen die het nog kan.

De jonge Wageningse krijgt nu les van molenaar Johannes Kooistra om het ook onder zijn knie te krijgen.

Eloïse heeft zelf sinds anderhalf jaar ook de molenaarspapieren, als een van de jongsten van Nederland.

"Als onderdeel van het vak van molenaar wil ik dit ook kunnen. Want ik moet het graan wel tussen goede stenen malen. Dat ik nu deze kans krijg, is echt super gaaf."

"Ruim een maand geleden kwam ze hier om de molen te bekijken", vertelt Kooistra.

"Ze zag deze molensteen liggen en ik zei dat ik nog even het scherpsel (het groevenpatroon) erop moest slaan. Ze zei dat ze dat ook nog eens wilde leren. En toen dacht ik: waarom geef ik haar de kans niet om het te leren? Ik waardeer het erg dat ze er zoveel voor over heeft."

Want Eloïse moet vanuit Wageningen drie uren met het openbaar vervoer voordat ze op de molen is. Het is vandaag haar tweede les van Johannes.

Er is wel doorzettingsvermogen nodig om de groeven er goed in te slaan, het tikken gaat nog niet heel snel.

"Het is best moeilijk. Het slaan op zich niet, maar je moet weten wat je weg moet halen. Daar zit een hele theorie achter."

De bilhamer die ze gebruikt, lijkt nog het meest op een klein pikhouweel.

Aan beide uiteinden zit een stuk hardmetaal soldeerd, zodat hij goed scherp blijft.

Johannes legt uit dat de slag uit de polsen moet komen. "Dat is een kort gewricht, dan kun je recht en secuur slaan. Je moet vooral je ellebogen stilhouden."

Bij het malen komt het graan tussen het midden van de stenen vandaan. Door het patroon van groeven wordt het eerst gebroken en daarna steeds vinder gemalen en als meel uiteindelijk naar buiten gewerkt.

"Om de zemel zo schoon mogelijk te krijgen, het laatste meel eruit te halen: dat is nu echt het vak van de molenaar", vertelt Johannes.

"Dan zijn goed scherpgemaakte stenen dus het allerbelangrijkste."

Dat niet zoveel mensen nog kunnen billen, heeft alles te maken met dat de meeste molens niet meer intensief malen en de molenstenen dus ook minder snel slijten.

"Het is misschien nog één keer in de acht tot tien jaar dat het moet", volgens Eloïse.

"En tegenwoordig is het graan ook veel schoner, vroeger zat er veel meer zand in, dat scheelt ook", volgens de molenaar.

Kooistra denkt dat er in de provincie nog een stuk of drie mensen zijn die het ambacht beheersen.

"De oudere generatie molenaars, die het van vader op zoon geleerd heeft, wel over zes generaties, die weet uit overlevering hoe het moet. Daar heb ik het ook weer van geleerd."

Dat het bellen in het donker wordt gedaan, is niet voor niets.

"Door een lampje krijg je een mooi strijklicht op de steen, aan de hand van de schaduw kun je dan zien hoe diep je de groef slaat. De molen wordt daarom verduisterd, zodat je geen vals daglicht hebt."

"Veel molenaars wilden hun groefpatroon om goed te malen geheim houden. Daarom gebeurde het ook vaak in het donker."

Eloïse tikt intussen flink door, ze moet nog veel ervaring opdoen. Maar ze is helemaal verslingerd geraakt aan molens en het molenaarsvak.

"De techniek, die tandwielen deed in elkaar grijpen. Maar ook al die toepassingen, poldermolens, korenmolens, houtzaagmolens..."

"Het is zo breed wat je met molens kunt doen. En dan de duurzaamheid. De wind is gewoon gratis, die komt letterlijk aanwaaien. Dat vind ik heel tof."