Friese economie kwetsbaar door te weinig mensen en overvol stroomnet: "Het loopt de spuigaten uit"

Dat komt naar voren uit een onderzoek van Planbureau Fryslân over onder andere de toekomst van de Friese economie. Dat onderwerp staat centraal in de tweede aflevering van Stân fan Fryslân.

"Het gaat goed, maar er zijn wel een aantal kenmerken van de Friese economie waar we aandacht voor moeten hebben", zegt onderzoeker Wouter Marchand van Planbureau Fryslân.

Projecties laten zien dat de beroepsbevolking richting 2040 verder zal afnemen. Dat komt onder meer door het teruglopende geboortecijfer in onze provincie. Zo zijn er in 2024 ruim 13.000 kinderen minder van 0 tot 14 jaar in Fryslân dan tien jaar geleden.

"Er gebeuren al veel goede dingen, zoals laten zien wat er in de Friese economie allemaal voor handen is. 'Friezen om utens' terughalen, dat soort programma's zijn er", constateert Marchand. "Dat is eigenlijk meer mensen toevoegen als je ziet dat je mensen kwijtraakt."

Krapte op de arbeidsmerk is echter niet de enige uitdaging, zegt Marchand. "Er is van alles aan de hand in de economie. Er zijn transities, zoals digitalisering en verduurzaming waar bedrijven ook mee te maken hebben."

Het thema verduurzaming speelt ook bij koekjesfabriek Hellema in Hallum, een van de grootste Friese familiebedrijven. "Wij hadden in 2020 en 2021 plannen voor uitbreiding, maar toen kwamen wij erachter dat wij te weinig stroom zouden hebben", vertelt directeur Gerrit Hellema.

Hellema heeft de samenwerking gezocht met andere bedrijven in het dorp en zet een plan op. "Wij moeten verduurzamen", zegt Hellema stellig. "Onze kinderen vragen erom, onze klanten en de overheid ook."

Maar de politiek kan zo nu en dan niet zo snel. "Dat klopt", zegt gedeputeerde Friso Douwstra. "Dat is in dit geval best heel vervelend, maar in andere gevallen is het heel goed dat sommige besluiten langzaam komen. Voor een bredere maatschappelijke afweging moet je zo nu en dan even de tijd nemen."

Douwstra wil daarmee de problemen die er zijn met het stroomnet niet onder het kleed schuiven. "Netcongestie is echt een probleem, dat staat wel echt in de hens. Dat moet gisteren worden opgelost."

VNO-NCW ziet het voorbeeld van Hellema vaker. Het komt volgens Janneke Hoitinga, regiovoorzitter van de werkgeversorganisatie, vaker voor dat ondernemers een plan bedenken om bijvoorbeeld te verduurzamen, maar daarna tegen wet- en regelgeving aanlopen.

"De regeldruk is echt enorm", zegt Hoitinga. "Aan de ene kant helpt het ons, het beschermt. Tegelijkertijd loopt het nu wel wat de spuigaten uit."

Volgens haar maakt wisselend beleid het voor ondernemers moeilijk om te anticiperen. "Door veranderende wet- en regelgeving kunnen ondernemers er niet op voorsorteren."

Ze vraagt zich af hoe het kan dat de politiek deze problemen niet eerder heeft zien aankomen. "Ik denk dat we het wel wisten", zegt Douwstra.

Volgens hem zit het meer in het tempo en hebben bijvoorbeeld de snel oplopende gasprijzen de afgelopen jaren de transitie alleen maar meer aangejaagd. "Daardoor gaan dingen sneller dan verwacht en loopt de infrastructuur in dit land aantoonbaar achter."

"Het cliché wil een beetje dat politici niet verder kijken dan hoe lang ze zelf in office zijn", zegt Marchand.

Douwstra bestrijdt dat. "Ik zie vaak het tegenovergestelde. Het is alleen wel zo dat je alle vier jaar wordt afgerekend op de resultaten van die vier jaar."

Hoitinga en Hellema missen af en toe ook de daadkracht. "Het gevoel van urgentie ontbreekt vaak in onze ogen", zegt Hellema. "De plannen zijn er wel, maar ze durven in onze ogen niet te beslissen."

Hellema is desondanks tevreden over het samenwerken van bedrijfsleven en de provincie. "Alleen de stapjes blijven te klein. Want we moeten vandaag investeren voor twintig, dertig jaar verderop, en dat moeten we vandaag weten."

"In mijn optiek zit in de politiek wel een bepaald mijden van risico", voegt Hoitinga toe. "Je zult het nooit iedereen naar de zin maken. Je moet af en toe impopulaire beslissingen durven nemen."

Hellema is er zeker van dat zijn familiebedrijf in 2040 nog in Fryslân zit, maar: "wij wachten, onze klant wacht niet tot in de eeuwigheid. Als we niet de goede richting krijgen, dan moeten we naar andere locaties kijken. Als we in die situatie komen, dan is dat begin van het einde."