Van waterkering tot monument: dit maakt de Slachtedijk zo iconisch

'Denkend aan Friesland zie ik de lange Slachtedijk slingerend door oneindig laagland gaan.' Het had zomaar een gedicht van Hendrik Marsman over de Slachte kunnen zijn.

'Slachte' is een oude naam die meestal de betekenis van binnendijk heeft. Dat is ook precies wat de Slachte was: een slaperdijk, oftewel een secundaire waterkering die bij een doorbraak van de zeedijk moest voorkomen dat het land onder water liep.

De Slachtedyk was daarmee niet uniek, er waren er meer, maar deze bleef wel lang in functie in vergelijking met andere binnendijken.

De Slachte begint bij de zeedijk bij Oosterbierum en loopt in zuidelijke richting bij Herbaijum, Achlum, Wommels en Easterein langs. Daarna buigt de weg van Hidaard naar het oosten en gaat het via Boazum en Easterwierrum naar het eindpunt in Raerd.

De dijk bood bescherming aan een groot aantal dorpen die oostelijk van de dijk liggen. Het zorgde ervoor dat de grietenijen Menaldumadeel, Baarderadeel, Hennaarderadeel en Franekeradeel droge voeten hielden.

De dijk steekt zo'n anderhalve meter boven het omliggende land uit. Daarmee was de Slachte een belangrijk wapen in de strijd tegen het water. Als er dijkdoorbraken bij Harlingen waren, of er water opwaaide vanuit de Zuidwesthoek, bewees de Slachte z'n nut.

De oorsprong van de Slachte is in nevelen gehuld, maar de dijk is in ieder geval in de middeleeuwen ontstaan. De wetenschap is er niet precies over uit, maar zo'n beetje tussen de 10e en de 14e eeuw moet de dijk aangelegd zijn. De oudste bronnen die de Slachte vermelden, komen uit de periode rond 1500.

De middeleeuwen vormden de tijd dat de Middelzee nog vrij spel had. Voor de 14e eeuw werd Fryslân opgesplitst door deze Middelzee, een zeearm die zelf tot Bolsward liep. Het vormde de grens tussen de bestuurlijke gebieden Westergo en Oostergo.

Het landschap leek aanvankelijk meer op de kweldergebieden bij het Wad. Maar door bedijking ontstonden er polders en uiteindelijk zou de Middelzee dichtslibben.

Dat de Slachtedijk zo kronkelt, is niet zo vreemd. Want bij het aanleggen werd gebruik gemaakt van bestaande polderdijken, die met elkaar werden verbonden. En natuurlijk zochten dijkbouwers ook de stroken grond op die al wat hoger lagen. Dat scheelde weer ophoogwerk.

Meter voor meter vormde zich zodoende een geheel, dat als een soort lint door het oude Westergo heen slingerde.

De aanleiding voor de aanleg is mogelijk wat minder fraai. Er zou geharrewar zijn over het verdelen van de kosten van de zeeweringen van het waterschap Der Vijfdeelen Zeedijken. De oplossing was een opdeling van het gebied: binnendijks en buitendijks.

Het overschot aan regenwater kon met een tiental zijlen afgewaterd worden op de boezem van het land ten westen van de dijk. Dat waren vooral keersluizen die vooral werden dichtgezet als dat vanwege storm nodig was. Sommige van die zijlen werden ook geschikt gemaakt voor het passeren van schepen.

In de tijd van de Republiek was er een apart college dat de weg overeind hield, de 'Contributie der Vijfdeelen Slachtedijk'. In het bestuur zaten vertegenwoordigers van de aangrenzende grietenijen en de stad Franeker. In de 19e eeuw kwam de Slachte in het beheer van het waterschap Der Vijfdeelen Zeedijken Binnendijks.

Over de lengte van de Slachtedijk stonden dijkhuizen in de berm, kleine boerderijtjes waarvan de bewoners het recht hadden om wat koeien of schapen op het gras van de weg te houden.

De Slachtedijk was opgeknipt in dijksvakken. De dorpen die door de dijk werden beschermd, kregen de taak om de Slachte te onderhouden. Bij Kûbaard staat nog een replica van een grenspaal uit 1707, die de scheiding aangaf tussen twee van die dijksvakken.

De laatste keer dat de Slachtedyk 'in actie' moest komen, was met de grote watersnede van 1825.

Eigenlijk heeft de Slachte pas vijf jaar voor de eerste Slachtemarathon zijn functie verloren. Dat was in 1995.

Daarvoor was de dijk officieel nog altijd een noodwaterkering. Als een zware storm het land teisterde en er dijkbewaking werd ingesteld, konden de zijlen met schutbalken worden dichtgemaakt.

Maar na de Deltawet en de daaropvolgende dijkverzwaringen werd de Slachtedijk overbodig. In 2000, het jaar van de eerste Slachtemarathon, werd de dijk door Wetterskip Fryslân overgedragen aan It Fryske Gea.

Hoewel de Slachte zijn waterkerende functie verloor, blijft de dijk voor Fryslân erg waardevol. Het is een beeldbepalend 'cultuurhistorisch landschapselement', zoals It Fryske Gea het noemt.

De weg is zowel een eeuwenoud monument als een geschikte plek voor planten, bloemen en insecten. En niet te vergeten, door de lengte van zo'n 42 kilometer de perfecte route voor een marathon.

De Slachtedyk baant zich slingerend een weg door Fryslân. Het vertelt een verhaal dat al in de middeleeuwen begint en dat doorloopt tot het begin van het nieuwe millennium. Denk daar maar eens aan, als de Slachtemarathon komende zaterdag begint: de geschiedenis ligt onder je voeten.