Struikelstenen in Harlingen vertellen het verhaal van de Joodse gemeenschap
17 april 2023, 17:11 • 4 minuten leestijd
De Holocaust liet diepe sporen na in Harlingen. Tot 4 mei vertelt Omrop Fryslân iedere dag een verhaal van Joodse inwoners van de Harlinger binnenstad, aan de hand van struikelstenen. Om hen niet te vergeten.
De kennis over de Holocaust verdwijnt, zo bleek begin dit jaar uit een landelijke enquête. Vooral jongeren in Nederland weten niet precies meer hoe het zat met Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog.
Om de herinneringen aan de Joodse gemeenschap in Fryslân in leven te houden, heeft Omrop Fryslân de stad Harlingen gekozen om het verhaal van de Holocaust nog eens te vertellen. De situatie daar is exemplarisch.
Maar een fractie keerde terug
Van de naar schatting 160.000 Joden die in mei 1940 in Nederland waren, zijn er zo'n 107.000 gedeporteerd. Van hen keerden slechts een kleine 5.500 terug.
Van de 860 Joden die in Fryslân woonden, kwamen er zo'n 618 in de kampen om. Slechts 17 keerden terug en zo'n 200 Joden overleefden de oorlog door onder te duiken.
Van de 45 Joodse inwoners in 1940 keerde niemand meer terug naar Harlingen. Slechts één persoon overleefde de Holocaust.
De struikelstenen in Harlingen laten zien waar ooit Joodse families woonden
De herinneringen aan deze Harlingers worden levend gehouden door tientallen struikelstenen in de binnenstad. Aan de hand van die stenen probeert Omrop Fryslân de Joodse gemeenschap van Harlingen weer een gezicht geven.
Door heel Europa liggen intussen meer dan 90.000 'struikelstenen', waarop de gegevens staan van Joodse bewoners van een adres in de oorlog. Harlingen kreeg er 45, op initiatief van vereniging Oud Harlingen en het Centraal Comité 1945. Van 17 april tot 4 mei iedere dag een verhaal, met dank aan Oud Harlingen.
Joden vormden lang een op zichzelf staande religieuze minderheid in Fryslân. De eerste Joden vestigden zich rond 1640 in de provincie en kwamen vooral uit Duitsland.
De meeste Joden woonden in Leeuwarden, maar er waren ook Joodse gemeenschappen in Harlingen, Bolsward, Sneek, Workum, Hindeloopen, Noordwolde, Heerenveen, Lemmer en Gorredijk. In Leeuwarden was de hoofdsynagoge, met de opperrabbijn.
De Joodse geschiedenis van Harlingen
Harlingen kreeg rond 1650 z'n eerste Joodse bewoners. Zo is bekend dat in 1653 de Joodse Moses Abrahams met de Harlingse Grietje Douwes trouwde. Het duurde nog ruim een eeuw voordat er echt sprake was van een volwaardige Joodse gemeente.
De eerste bijeenkomsten waren waarschijnlijk bij gemeenteleden thuis, al kocht de gemeente in 1754 ook een oud raadhuis. De eerste echte synagoge kwam in 1785 aan de Grote Ossenmarkt. Het was een kamer boven een pakhuis, 'van geen byzonder aanzien.'
In 1812 volgde nieuwbouw van een synagoge aan de Raamstraat, met een bijgebouwtje en een huis voor de rabbijn. Weer een halve eeuw later volgde ook een Joodse school aan de Lanen. Verder was er op de stadswal een Joodse begraafplaats.
De Joden deden actief mee aan het openbare leven, zaten in verenigingen en werkten vaak als kleine zelfstandigen.
De Joodse gemeenschap van Harlingen was rond 1870 het grootst. Er woonden toen 356 Joden, zo'n 3,5 procent van de Harlinger bevolking. In heel Fryslân woonden toen zo'n 2.235 Joden.
De inval door Duitsland
Hun aantal liep langzamerhand wel terug. Toen de Duitsers Nederland in 1940 binnenvielen, woonden er nog maar 54 Joden in Harlingen, een tiental vluchtelingen uit Duitsland en Polen meegerekend.
De opkomst van het nationaalsocialisme en de Duitse inval waren een ramp voor hen. Door de maatregelen van de bezetter werden de Joodse mensen geïsoleerd, bestolen en uiteindelijk afgevoerd en vermoord in kampen.
Op 10 januari 1941 moesten alle Joden in Harlingen zich melden op het gemeentehuis, om gegevens aan te leveren over hun afkomst. Alle Joden in Harlingen werkten mee.
Langzaamaan scherpte de bezetter de regels aan. Joodse kinderen mochten niet meer naar niet-Joodse scholen en vanaf 1942 moesten de Joodse Harlingers een Jodenster op hun kleding aanbrengen.
Een grote klap was het verlies van de synagoge, die in 1941 werd geraakt bij een vergisbombardement van de Britten.
Deporteerd en vermoord
In 1942 begon het afvoeren van Joden naar kampen, om ze uiteindelijk systematisch te vermoorden. Op 20 augustus 1942 verlieten de eerste Joden Harlingen, op transport naar Westerbork.
Tussen augustus 1942 en maart 1943 zijn zowat alle Joodse mannen, vrouwen en kinderen uit Harlingen weggevoerd. Zij belandden voor het grootste deel in de concentratiekampen Auschwitz en Sobibor, waar ze op verschrikkelijke wijze om het leven kwamen.
Het onbekende lot
Het dagelijks leven ging verder, ook nadat Harlingen 'judenrein' was geworden. Kinderen speelden met de achtergelaten spullen van hun Joodse buurkinderen. De Joodse huizen werden gesloten en verkocht of verhuurd.
Na een onstuimige periode volgde op 17 april 1945 de bevrijding van Harlingen. De jeeps reden de stad in, de feesten begonnen. Pas later werd het dramatische lot van de Joodse inwoners echt duidelijk.
Na de oorlog verhuisde het grootste deel van de overgebleven Joden naar Amsterdam of Israël. De enige synagoge die overbleef was die van Leeuwarden. De Joodse gemeenschap in Fryslân telde nog maar zo'n 150 mensen.
