Harlingers koesteren struikelstenen: "We moeten weten dat het heel snel verkeerd kan gaan"

De struikelstenen in Harlingen kwamen er in 2012 op initiatief van de Stichting Oud Harlingen. Die was op het idee gebracht doordat ze er zelf eentje zagen in Hamburg. De stichting zocht sponsoren en dat ging direct voorspoedig. In een maand tijd hadden ze het meer geld dan nodig was en konden ze aan de slag.

In de zomer van 2012 konden de struikelstenen gelegd worden en kwam er ook een boekje uit. Anneke Visser, Hans Burkels, Chris Elinga en Willem Visser kregen het voor elkaar om allerhande informatie over de personen op te sporen en korte levensverhalen te schrijven.

Er zijn Harlingers die met eigen ogen hebben gezien wat er gebeurde met de joodse stadsgenoten. Voor sommigen was dit een emotionele gebeurtenis. Zij voelden zich schuldig, en dat terwijl ze zelf in die tijd nog kinderen waren.

Voor de vier schrijvers van het boekje kwamen de 45 joodse mensen weer tot leven. "Als je er dan daadwerkelijk mee begint en namen gezichten krijgen, wordt het wel anders."

Simon Leijdesdorff overleefde de oorlog omdat hij getrouwd was met een niet-joodse vrouw, Nel. Ze moesten van de Duitsers uit Harlingen vertrekken.

Simon en Nel kregen in 1938 een jongetje, Leo. Hij komt nog elk jaar naar Harlingen om de oorlog te herdenken. Hij heeft van zijn vader en moeder weinig gehoord over wat zij meegemaakt hebben.

Leo Leijdesdorff werd in Harlingen geboren, maar groeide op in Amsterdam. Moeder Nel heeft vader Simon twee keer van deportatie gered, en ze deed ook verzetswerk. Daarvoor kreeg ze in 1984 de Yad Vashem-onderscheiding. Ze liet niet veel los over haar verleden.

Vader Simon had het ook moeilijk. Van de Duitsers moest hij gesteriliseerd worden omdat hij joods was. Er werden trauma's opgelopen, maar daarover spreken gebeurde vrijwel niet. "De oorlog is afgelopen. We gaan verder en praten nergens meer over. De schouders eronder en weer aan de gang." Dat was het devies van Simon en Nel.

Na de oorlog kwamen Nel en Simon nog regelmatig in Harlingen. Zoon Leo bezoekt nu nog jaarlijks op 4 mei de Friese havenstad. Dat de struikelstenen er zijn, vindt hij ontzettend belangrijk. "Dat mensen bukken om de namen te lezen en erbij stil te staan, is heel belangrijk."

Arjen Miedema is een nazaat van de familie Boas. Het gezin Boas woonde op de Grote Ossenmarkt in Harlingen. Gabriël, Dina en zoon Jozeph werden gedeporteerd en vermoord. De zuster van Gabriël trouwde met een niet-jood. Zij overleefde de oorlog.

Arjen is haar kleinzoon. Als kind kregen ze niet veel mee van het drama dat haar familie in de oorlog overkwam. De hele familie werd uitgemoord, maar net als bij de familie Leijesdorff werd er amper over gesproken.

Arjen vertelt: "Wij hadden ooms en tantes bij wie we op visite gingen. Die noemden we oom en tante, maar het was geen familie. Het waren lotgenoten die ook alle familie kwijtgeraakt waren."

Arjens moeder is onlangs overleden en hij heeft nu haar fotoboek in zijn bezit. Daarin staan veel foto's van de familie en ook van andere families die gedeporteerd zijn. Het geeft een beeld van mensen die een goed leven hadden, trouwfoto's, familiefoto's, babyfoto's. "Niet wetende dat ze misschien een jaar later zouden eindigen in een vernietigingskamp." Dat emotioneert Miedema.

De struikelstenen worden in de loop van de tijd doffer vanwege het weer. Maar elk jaar gaat er voor 4 mei een ploeg vrijwilligers op pad om de stenen op te poetsen. Dan glimmen ze weer als nieuw. Voor Ieske van Nico en van Pietsje en Sakkie en al die anderen. Ook geeft de groep rondleidingen aan schoolkinderen en anderen over de oorlog en de joodse gemeenschap in Harlingen.

"We houden het levend. We moeten weten dat het heel snel verkeerd kan gaan. Kijk maar naar Oekraïne."