Miljoenenverlies: corona laat diepe sporen na in Friese cultuursector

Meer dan de helft van je inkomsten verliezen, vrezen dat je je theater moet sluiten, angst om weer aan de slag te gaan; de coronacrisis heeft een gevoelige klap uitgedeeld aan de Friese kunst en cultuur. Dit blijkt uit gesprekken die Omrop Fryslân voerde met mensen uit de sector en een peiling die de Omrop hield onder een paar honderd cultuurmakers in onze provincie. Aan de vooravond van de start van het nieuwe culturele seizoen maakt Omrop Fryslân de balans op.
Door Eva Meesterberends en Wendy Kennedy
Corona lit djippe spoaren nei yn Fryske kultuersektor
Het omzetverlies is groot in de Friese culturele sector, blijkt uit de enquête. 80 % van de ondervraagden verliest tussen april en juni van dit jaar een groot deel van de inkomsten, 65 % zelfs meer dan de helft. Omrop Fryslân vroeg zo'n 600 Friese cultuurmakers naar hun ervaringen met de coronacrisis, de maatregelen en hoe zij hun werk en de toekomst zien. Ongeveer een kwart van de gevraagden werkte mee aan het onderzoek.
Ook voor de laatste twee kwartalen van 2020 geldt namelijk dat ongeveer de helft van de makers denkt dat hun inkomsten minstens gehalveerd zullen worden. Dit geldt voor zowel ZZP'ers als instellingen en voor verschillende disciplines. Van theater tot dans, tot beeldende kunst; iedereen wordt geraakt. Op 1 juni mochten theaters en musea weer open maar dat bracht nauwelijks verlichting.
© Omrop Fryslân
Verslaggever Wendy Kennedy over de zorgwekkende toestand in de culturele sector
Veel ondervraagden die de enquête invulden krijgen steun van de overheid, bijvoorbeeld in de vorm van de TOZO (Tijdelijke Overbruggingsregeling Zelfstandig Ondernemers) en de NOW (Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid). Een aanzienlijk deel van de Friese cultuursector ligt aan het infuus van de landelijke overheid, maar zelfs met deze steun is het moeilijk om het hoofd boven water te houden. Bovendien lopen deze steunmaatregelen maar tot 1 oktober.

Miljoenen in de min

Alleen al in 2020 denken de gevraagde instellingen 6 miljoen euro mis te lopen. Onder de 150 deelnemers aan de enquête van de Omrop zijn 24 mensen die hem invulden namens een instelling, zoals een museum, festival of een theater. Samen schatten zij in dat ze - dit jaar alleen al - 5,7 miljoen euro aan inkomsten mislopen. In de praktijk zal dit bedrag voor de gehele Friese sector veel hoger liggen omdat niet iedere instelling de enquête heeft ingevuld.
© Omrop Fryslân
Voor het tot stand komen van dit verhaal is een enquête gehouden onder Friese cultuurmakers. Ruim 600 mensen zijn benaderd om deze vragenlijst in te vullen. 146 mensen vulden hem in. Een representatieve steekproef is het daarmee niet, maar de antwoorden geven ons een indruk van de gevolgen van de coronacrisis en de maatregelen die cultuurmakers in Fryslân ervaren. Met dank aan het Fries Sociaal Planbureau voor het advies bij het opstellen van de enquête.
Teäter De Koornbeurs yn Frjentsjer © Omrop Fryslân, Jantine Weidenaar
Als dit nog langer duurt dan heeft dit grote gevolgen denken Titia Huisman van theater De Koornbeurs in Franeker en Bas Wattimena van poppodium Iduna in Drachten. "We hebben zelf becijferd dat we tot 1 januari door kunnen op deze manier, maar daarna zal er toch wat moeten gebeuren", zegt Wattimena.
Iduna heeft een grote zaal waar 600 mensen in passen, maar met de 1,5 meter-regel kunnen er maar 70 in. "Op deze manier programmeren kan niet uit, dat kost geld", zegt Wattimena. Het poppodium lijdt dan ook een omzetverlies van bijna 1,5 ton.
Saaklik lieder Bas Wattimena fan poppodium Iduna yn Drachten. © Omrop Fryslân, Remco de Vries
Titia Huisman maakt zich ook grote zorgen. Omdat theater De Koornbeurs nog maar 22 procent van het publiek ontvangt lopen de inkomsten terug, ook uit de horeca en de verhuur.
Huisman vreest dat juist kleine theaters, zoals De Koornbeurs, het onderspit delven: "De grote theaters zijn eerst en de kleine theaters zoals wij moeten achterin de rij aansluiten. Dat begrijp ik, maar tegelijkertijd wil ik het belang van de kleine theaters wel onderstrepen. Want zonder klein theater, komt geen artiest in een groot theater. De kleine theaters hebben een belangrijke regionale functie, maar ook voor de artiesten. Als er geen beweging komt vanuit de provincie, gemeenten of zelf landelijk, dan vallen de kleine theaters als eerste om."
© Omrop Fryslân, Wendy Kennedy

Kunstdocenten zonder werk

Ook de nieuwe aanwas onder beeldend kunstenaars staat onder druk. Bij de Kunstacademie Friesland hebben ze zich volledig aangepast aan de 1,5-meterregel, en kunnen ze in principe gewoon doorwerken. Alleen dan moeten cursisten zich wel aanmelden en dat gebeurt nu mondjesmaat. Doet Boersma, directeur van de Kunstacademie, vertelt dat ze voor na de zomer de helft minder aanmeldingen heeft; "Mensen zijn voorzichtig en denken: eerst maar eens kijken hoe het gaat".
Er zijn ongeveer 40 docenten aan de kunstacademie verbonden. "Als er niet wordt ingeschreven voor bepaalde modules, dan hebben onze docenten geen werk. Dat is heel zwaar om te weten dat een aantal mensen straks geen inkomsten hebben via ons."
Veel zelfstandigen in de culturele sector, zoals muzikanten en beeldend kunstenaars, geven les naast hun vrije werk. Van de ondervraagden uit de enquête die ook les geven denkt drie kwart dat ze de helft of meer dan de helft van hun inkomsten verliezen door de maatregelen.
© Omrop Fryslân, René Koster

Nutteloos gevoel

En dan is er naast alle financiële malaise ook nog het gemis van hun passie, de emotionele schade. Dat geldt bijvoorbeeld voor Theun Plantinga uit Rinsumageest, acteur en zelfstandige. Voor de komende twee jaar zat zijn agenda behoorlijk vol, maar in korte tijd viel alles weg.
Hij zat in één klap zonder inkomsten, maar wat hem meer raakte is dat hij niet meer mocht acteren en zingen. "Je voelt je afhankelijk, wat je nooit bent. Je hebt geen creativiteit meer, want waar moet je jouw brein nog voor gebruiken? Je voelt je nutteloos. Het heeft me heel erg geraakt." Hij is er ook onzeker door geworden. "Stap ik er straks wel weer in? Kan ik het nog?"