De bevrijding van Schier kwam pas weken later

Schiermonnikoog was het laatste stukje Nederland dat bevrijd werd van de Duitsers. Pas op 11 juni 1945 stapten de 600 Duitse soldaten, die tijdens de oorlog op Schier waren gelegerd, op de boot naar Zoutkamp. Wat daar op het eiland gebeurd is, en hoe het kwam dat het zo laat werd bevrijd, wordt verteld in een televisieuitzending bij Omrop Fryslân.
De aftocht van de 600 Wehrmachtsoldaten van Schiermonnikoog © Bauke Henstra
De provincie Fryslân wil de bevrijding van Schiermonnikoog herdenken. Omdat er door de coronamaatregelen geen groot evenement met veel mensen mogelijk is, is er in plaats daarvan een televisieuitzending met gasten en live muziek. De uitzending is op donderdag 11 juni tussen 15.30 uur en 17.00 uur bij Omrop Fryslân, live vanaf de Kooiplaats.

Zes weken langer oorlog

De ooorlog op Schiermonnikoog verliep totaal anders dan op het vasteland. De bevolking van Schier moest na 5 mei 1945 nog zes weken wachten op zijn bevrijding. Dat kwam omdat 120 bewapende Duitse en Nederlandse leden van de SS en de SD nog op het eiland zaten. Ze hadden drie boerderijen aan de Kooiweg in beslag genomen. Ze verstopten zich in de eendenkooi, in de hoop later naar Duitsland te kunnen ontsnappen. Met een plan van verzetsman Herman Kloppenborg lukte het om de groep zonder geweld van het eiland te krijgen. Ze werden op de boot naar Zoutkamp gezet, en daarvandaan naar de gevangenis in Groningen gebracht.

Scholtenhuis

Toen in april '45 de Canadezen oprukten naar het noorden van Nederland, werd het de leden van de SS en de SD te heet onder de voeten. Zij zaten in het Scholtenhuis in Groningen, het noordelijke hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst en de Sicherheitspolizei, aan de oostzijde van de Grote Markt. Het was tijdens de bezetting een berucht gebouw. Veel verzetsmensen en anderen zijn daar op wrede wijze verhoord, gemarteld en vermoord. Daarnaast zorgde het personeel van het Scholtenhuis voor deportatie van de Joden uit het noorden.

Vluchtplan

Bij een Canadese overwinning zouden de SS'ers en SD'ers worden gearresteerd. Daarom maakten ze het plan om via Schiermonnikoog naar het Duitse Waddeneiland Borkum te vluchten. In de nacht van 14 op 15 april 1945 is een groep van 120 leden van de SS en de SD naar Zoutkamp gegaan. Op vier schepen zetten ze koers naar Schiermonnikoog. Onderweg werden ze beschoten vanuit Oostmahorn, waar verzetsmensen de stellingen aan de kust hadden ingenomen. De Duitsers die deze 'Grenzschutz' bewaakten, waren al naar Schier gevlucht.

Kalm

Op het eiland was al een groep van 600 Duitsers gelegerd, die deel uitmaakten van de verdedigingslinie 'Atlantikwall'. In de duinen woonden ze in het 'Schleidorp'. De bevolking van Schier telde tijdens de oorlog ongeveer 700 mensen. Het bleef relatief rustig op het eiland, er was geen sabotage of verzet. De Duitse bezetter gaf de eilandbewoners de boodschap: 'Als wij geen last van jullie hebben, dan zullen jullie geen last hebben van ons.' Terwijl dertig kilometer verderop in Groningen mensen werden doodgeschoten, verliep op Schier het leven vrij kalm.
Skiermûntseach Lancaster fleantúch © Bauke Henstra

Bommen op het dorp

Toch heeft de oorlog slachtoffers geëist onder de Schiermonnikoger bevolking. Engelse en Amerikaanse bommenwerpers vlogen onderweg naar Duitsland vaak over de Waddenzee. De Duitse radarinstallatie in de duinen van Schleidorp probeerde deze vliegtuigen op te sporen. Vanaf de vliegbasis Leeuwarden werden dan Duitse jachtvliegtuigen ingezet om de vijandelijke toestellen te onderscheppen en neer te schieten. Op 28 juli 1943 zijn er zware bommen van geallieerde vliegtuigen die achternagezeten werden, losgelaten boven het dorp op Schier. Twaalf mensen zijn daarbij om het leven gekomen, onder wie de burgemeester en zijn vrouw.

Trije pleatsen

Op 15 april 1945 vorderde de groep van 120 SS 'ers en SD 'ers uit het Scholtenhuis drie boerderijen: die van Talsma, Visser en Holwerda aan de Kooiweg. Ze hielden zich schuil in de eendenkooi. De Wehrmacht in het 'Schleidorp' vertrouwde het niet en hield kanonnen gericht op de boerderijen. Zo kon het gebeuren dat het Duitse leger zijn eigen 'bondgenoten' onder schot hield.
Kooiplaats Schiermonnikoog © Bauke Henstra

'De grootste smeerlappen'

Bij de groep zaten misdadigers van de ergste soort, zegt de Schiermonnikoger oorlogskenner Bauke Henstra: 'De grootste smeerlappen die in het noorden hebben huisgehouden.' Onder hen waren de Groninger landwachter Oomke Bouman, en Robert Lehnhoff, die 'De Beul van Groningen' werd genoemd. Na de bevrijding op 5 mei hoopten de SS 'ers en de SD 'ers nog steeds dat de kans zich zou voordoen om van Schiermonnikoog te vluchten naar Duitsland.

Herman Kloppenborg

Op 25 mei ging verzetsman Herman Kloppenborg uit Winschoten, verkleed als Canadese majoor, met twee andere Canadese militairen naar het eiland toe. De groep van het Scholtenhuis dacht dat de delegatie Canadezen kwam om met hen te praten. Kloppenburg kon hen geruststellen door te zeggen dat de groep als 'krijgsgevangenen' zou worden behandeld. Hij probeerde zo om ze vrijwillig mee naar het vasteland te krijgen.
Dat lukte. Op 31 mei haalden twee boten de groep op. In de haven van Zoutkamp werden de SS 'ers en de SD 'ers in vrachtauto's gezet en rechtstreeks naar de gevangenis in Groningen gebracht. Later zijn ze berecht en bestraft. Sommige van hen zijn geëxecuteerd.
De 600 militairen van de Wehrmacht vertrokken op 11 juni van het eiland. Alle spullen die van de Duitse bezetter waren geweest, gingen in vlammen op. De bevrijding van Schiermonnikoog was nu een feit.
Het programma 'De bevrijding van Schiermonnikoog' is te zien op donderdag 11 juni tussen 15.30 en 17.00 uur bij Omrop Fryslân TV. Het wordt gemaakt door Omrop Fryslân in samenwerking met Pier 21 en de provincie Fryslân.