De terugkeer van Joodse kinderen in Buro de Vries

De bijeenkomsten van "De terugkeer van de Joodse Kinderen" gaan niet door dit voorjaar. Geen muziektheater, geen lezingen, geen foto-tentoonstelling. Ook geen 'Dag vol verhalen', die anders op zondag 3 mei gehouden zou worden. Buro de Vries staat deze dag in het teken van de verhalen van Joodse kinderen.
Joodse kinderen, die in de oorlog opgevangen zijn in Friese pleeggezinnen, zouden terugkomen naar Friesland. Uit heel Nederland, soms zelfs uit Amerika of Israël, om elkaar te ontmoeten en hun verhaal te vertellen voor publiek. De coronacrisis gooide roet in het eten.

Jan Binnema gebruikt het liefst zijn Friese naam

Jaap en Tine Binnema wonen op een grote boerderij tussen Ferwert en Blije. Ze hebben geen kinderen. Tot ze eind 1943 de zorg krijgen over een baby van zes weken oud. Een Joods jongetje uit Amsterdam. Het kind blijft bij de Binnema's tot na de oorlog zijn eigen moeder hem weer op komt zoeken aan de Ferwerterryp, en hem mee wil nemen. Dat is niet gemakkelijk. De Binnema's zijn gehecht geraakt aan het jongetje, dat ze 'Jan' hebben genoemd.
Jan Binnema by de pykjes © Famyljefoto
Beluister hier het verhaal van Jan Binnema
Jan moet wel mee met zijn moeder, maar hij komt elke zomer logeren op de boerderij. 75 jaar later vertelt hij voor het eerst zijn verhaal. Jan Binnema, die liever zijn Friese naam gebruikt dan zijn echte. In Buro de Vries praten we ook met Henke de Jong, die als buurmeisje en later als dienstmeisje kind aan huis was bij de Binnema's.

Katja wist niets over haar familie

Het is 5 december 1943, Sint Nicolaasavond. Een klein Joods meisje van amper twee jaar oud wordt gebracht bij de familie Molewijk aan de Sportlaan in Leeuwarden. Haar naam is Kitty, meer wordt er niet bij verteld. Het echtpaar Gerard en Grietsje Molewijk heeft al twee grote jongens, Sipke van 19 en Aant van 14 jaar. Ze vinden dat het blonde meisje met de blauwe ogen best door kan gaan voor een evacueetje uit Enschede. Sipke komt met een achternaam voor het meisje: De Jong. Het kleine zusje Kitty groeit op bij de familie Molewijk.
Katja (Kitty) doe't se 3 jier wie © Famyljefoto
Luister hier naar Katja Pront - de Jong
Na de oorlog blijft Katja, zoals zoals ze eigenlijk heet, in Leeuwarden. Dat haar ouders niet Gerard en Grietsje Molewijk zijn, maar Levi Izaak de Jong en Rosa van Tijn, en dat die om het leven zijn gebracht in kamp Sobibor, dat ontdekt ze pas veel later. Lange tijd weet Katja helemaal niets over zichzelf. Niet haar eigen naam, niets over haar ouders noch over de rest van haar familie. Pas wanneer haar foto herkend wordt door een oud-oom, wordt alles stukje bij beetje duidelijk.

Hielke Brouwer hielp meer dan honderd onderduikers

Hielke Brouwer uit Twijzelerheide is een man die niet veel zegt, maar veel doet. Hij is elektriciteitsmonteur en gaat bij de deuren langs om de meters op te nemen. Hij heeft dus een groot netwerk. Zo slaagt hij er in om veel adressen voor onderduikers te vinden. Niet alleen Joodse kinderen, maar ook verzetsmensen of mannen die zich moesten verstoppen voor de Arbeitseinsatz.
Hielke en zijn dochter Jantsje Brouwer. Op de bank Gelske, Marthi en Jolijn. © Familiefoto
Marthi Heshler - de Wilde over Hielke Brouwer
Het huis van Hielke Brouwer, zijn vrouw Gelske en hun dochter Jantsje is een 'doorgangshuis'. De onderduikers slapen er een paar dagen en dan wordt ergens anders nieuw onderdak voor ze gezocht. Maar de Joodse zusjes De Wilde uit Amsterdam blijven bij de Brouwers. Marthi is 8 en Jolijn 5 jaar, als ze in 1943 door Hielke naar Twijzel worden gehaald. Ze blijven tot de bevrijding bij hen.

Ruth de Jonge, een onbekende verzetsheldin.

Als de familie van Ruth de Jonge onderduikt in Heerenveen, blijft Ruth bij het gezin van verzetsman Krijn van der Helm. Ze is dan begin 20 en ze besluit Van der Helm te helpen. Ze registreert Joodse kinderen die van Amsterdam naar Friesland worden gesmokkeld en ze werkt als koerierster. Ze is er ook bij als Krijn van der Helm wordt doodgeschoten. Maar Ruth de Jonge heeft nooit met een woord gesproken over haar ervaringen. En terwijl Krijn van der Helm bekendheid heeft als verzetsman, is Ruth onbekend gebleven.
Ruth de Jonge, 20 jier © Famylje de Jonge
Luister naar het verhaal van Ruth de Jonge
Ze leeft nog steeds. Ruth is nu 99 jaar en ze woont in Amerika. Haar dochter Rachel weet pas sinds kort wat haar moeder allemaal heeft meegemaakt. Haar nicht Friedi de Jonge uit Amstelveen heeft in een kistje documenten uit de oorlog teruggevonden. En nu pas vallen dingen op hun plek. Friedi de Jonge en haar man Robert Verhoeven vertellen samen het verhaal in Buro de Vries.

'Het kind is er nog' yn Echten

Een monument is concreet, het helpt om belangrijke zaken uit het verleden een plek te geven. Er zijn heel wat oorlogsmonumenten in Friesland, groot en klein. In Echten staat een monument voor de onderduikverleners. Het is een particulier initiatief van Loek Groenteman, die hier ondergedoken zat bij Siemen en Hielkje Visser. Het beeld staat er sinds 2009. Het is in de loop van de tijd geadopteerd door de gemeente De Fryske Marren als oorlogsmonument.
Elise Groenteman bij het beeld 'Het kind is er nog' © Gerko Jonker
Luister naar Elise Groenteman
Loek overleed in 2016. Zijn dochter Elise Groenteman is inspecteur bij de politie in Amsterdam. Voor haar heeft het beeld grote betekenis. Ze heeft haar eigen redenen om het verhaal van haar vader en dit monument levend te houden.

Harry, de grote broer van Janny

Herman Lezer is de zoon van Jozef en Mary Lezer-Schwaab. Zij komen om het leven in het concentratiekamp Auschwitz. Herman is vanuit de crèche tegenover de Hollandse Schouwburg in Amsterdam gesmokkeld en heeft onderdak gekregen bij de familie Jansma in Haskerhorne. Er zijn nog drie kinderen, en het Joodse jongetje wordt 'Broer' genoemd. Na de oorlog wordt Broer opgehaald door een familielid en gaat hij terug naar Amsterdam. De Friese familie vindt dat erg, vooral de kinderen.
Janny Jongsma en Harry Lezer © Famyljefoto
Janny Jansma over Harry Lezer
Ze horen lange tijd niets van hem. Ook niet als hij in Australië woont en daar een nieuw leven opbouwt. Herman noemt zich 'Harry'. In 1979 komt hij voor het eerst weer naar Friesland. De jongste zus Janny heeft een sterke band met hem. "Hij was mijn grote broer", zegt Janny Jansma. "En eigenlijk is hij dat nog steeds."

Yoka woonde op 12 onderduikadressen

Yoka Brouwer is twee jaar oud als de hele familie in de onderduik gaat. Ze is te klein om te begrijpen wat er gebeurt, wat ze wel en niet kan zeggen. Het is een groot risico. Het gevolg is dat ze steeds op verschillende adressen wordt ondergebracht.
Yoka Brouwer © Famyljefoto
Luister naar Yoka Brouwer
Dat geeft veel spanning en angst. Yoka krijgt het idee: als ik mijn naam zeg, gaan er mensen dood. Ze kan niemand meer vertrouwen, behalve zichzelf. Het gaat inmiddels goed met Yoka Brouwer. Ze is psychotherapeute en schrijfster geworden en ze woont in Californië.

Iet van Dijk bracht Joodse kinderen het IJsselmeer over

In het geheim werden de Joodse kinderen vanuit Amsterdam naar families op het platteland gesmokkeld. Naar de Achterhoek, naar Limburg, maar ook honderden kinderen naar Friesland. Die werden vaak gebracht door studentes, die met het kind op de arm of aan de hand op de 'Lemmerboot' stapten. Iet van Dijk was een medicijnen-studente van 22 jaar, die meer dan honderd kinderen zo in veiligheid gebracht heeft.
Iet van Dijk © Jan van Dijk
Jan van Dijk over nicht Iet van Dijk
Historisch onderzoek van Bert Jan Flim maakte duidelijk hoe groot de rol van Iet van Dijk was. Haar neef, Jan van Dijk, schreef een boek over haar. Vorig jaar kreeg ze een Yad Vashem onderscheiding van de staat Israël.
Gerard van der Veer, Marja Boonstra, Wybe Fraanje, Martijn van Dijk en Karen Bies. © Omrop Fryslân
'De terugkeer van de Joodse kinderen' is een project van de Stichting De Verhalen, Tresoar, Leeuwarder Courant, Friesch Dagblad en Omrop Fryslân. De redactie bestaat uit: Gerard van der Veer, Marja Boonstra, Wybe Fraanje, Martijn van Dijk en Karen Bies.