"Rapporten over onveilige torens verdwijnen te lang in de la"

Er is een kans dat meer torens in Fryslân er slecht aan toe zijn en voor gevaarlijke situaties kunnen zorgen. Dat blijkt uit onderzoek van Omrop Fryslân. Volgens de Monumentenwacht komt dat doordat er te weinig wordt gedaan met hun waarschuwingen en die van andere inspecteurs.
Undersyk tuorren
Naar aanleiding van twee onveilige situaties met de torens van het stadhuis in Bolsward en de Hobbe van Baerdt-kerk in Joure is Omrop Fryslân in de wereld van de kerktorens gedoken. Hoe heeft dit kunnen gebeuren? En hoe groot is de kans dat hetzelfde aan de hand is bij andere torens? De inspecteurs, eigenaren, maar ook de bestrijders van de grootste plaag van de torens komen de komende dagen aan het woord.
De veiligheid van Friese kerktorens kan niet gegarandeerd worden. Dat zegt bouwkundige Berthil Wieman. Hij doet al zo'n 30 jaar bouwkundige keuringen, waarvan acht jaar bij Monumentenwacht Noord-Holland. Wieman heeft verschillende inspectierapporten van het stadhuis in Bolsward en de Jouster toren ingekeken, die door Omrop Fryslân zijn opgevraagd. Beide torens waren al jarenlang in een heel slechte staat en zouden zelfs levensgevaarlijk zijn.
© Omrop Fryslân

"Dit had voorkomen kunnen worden"

Wieman concludeert dat de eigenaren niet genoeg prioriteit aan advies uit de inspecties hebben gegeven. "Dit was nooit nodig geweest als er op tijd iets gedaan kon zijn. Dit had voorkomen kunnen worden. Ze hebben er geen prioriteit aan gegeven."
Dit zien we ook in de rapporten van de Jouster toren terug. De adviezen op de werkzaamheden van 2010 en 2012 zijn identiek. Ook in 2015 wordt door de inspectie zwamaantasting gezien in de eikenhouten constructie van de koepel. Er staat dat de aangetaste delen vervangen moeten worden binnen twee jaar tijd. Als de inspectie drie jaar later, in mei 2018, weer langskomt, is het probleem in de koepel niet opgelost.
© Omrop Fryslân
Eigenaar gemeente De Fryske Marren zegt hierover: "We kijken naar de punten die Slecht en Matig scoren en nemen aanbevelingen van de Monumentenwacht over, waarbij we wel prioriteiten stellen: de bouwkundige zaken gaan vaak voor de 'uiterlijkheden' zoals gebladderde muurverf. Een Matige score wordt niet altijd meteen uitgevoerd, omdat dit dan nog niet hoeft en omdat we het op een later moment kunnen combineren en volledig vervangen."
De rapporten verdwijnen maar al te vaak in een la, zonder dat er adequaat wordt gereageerd of naar gekeken wordt.
Bouwkundige Berthil Wieman
Uit de rapporten van de toren in Bolsward kunnen eveneens een paar zaken worden gehaald. In het rapport uit 2010 staat dat gemeente Zuidwest-Fryslân de scheuren in het lood op de balustrade moet herstellen, en verankeringen moet behandelen tegen roest. Vier jaar later staan precies dezelfde zaken weer in het rapport.

Inspectierapporten verdwijnen in de la

Wieman kijkt hier niet van op. "Mijn ervaring uit het verleden is helaas dat de rapporten maar al te vaak in een la verdwijnen, zonder dat er adequaat wordt gereageerd of naar gekeken wordt." Ook directeur Afke Draijer van Monumentenwacht Noord-Nederland, die verantwoordelijk is voor een groot deel van de inspecties op de Friese torens, komt min of meer tot dezelfde conclusie. "Dat komt best vaak voor. Iedereen heeft natuurlijk zijn budget en agenda." Volgens Draijer blijven rapporten vaak liggen tot het moment waarop er toch al een opknapbeurt stond ingepland.
Een ander probleem komt naar voren wanneer grote organisaties eigenaar zijn van een toren. Dat was ook het geval in Bolsward en Joure. Het is volgens Draijer veel eenvoudiger om afspraken te maken met particulieren waar je één op één mee kunt gaan zitten. "De twee voorbeelden die hier genoemd worden, zijn organisaties met heel verschillende afdelingen en mensen. Waar het soms wel wat lastig kan liggen. Degene die je dan spreekt, heeft niet de bevoegdheid om het ook aan te pakken. Daarom schrijven we altijd alles op, zodat het makkelijk doorgeven is aan andere mensen."
© Omrop Fryslân

Zijn de rapporten duidelijk genoeg?

Zowel de eigenaar van de toren in Bolsward (gemeente Súdwest-Fryslân) als de eigenaar van de Jouster toren (Stichting Behoud Rijksmonumenten Fryske Marren) zeggen dat er naar aanleiding van de inspecties geen alarmbellen zijn gaan rinkelen en dat de overtuiging heerste dat het wel meeviel.
Wieman kan zich dit wel voorstellen. Als hij kijkt naar de rapporten van de Monumentenwacht, zoals deze nu zijn opgesteld, kan het voor verwarring zorgen. "Het blijft bij een summiere opsomming, die daarna eigenlijk nog een verdere toelichting zou moeten krijgen. Zeker bij de gebouwen waar het nu om gaat."
Volgens Draijer zijn de rapporten duidelijk genoeg over wat moet worden aangepakt. "Wij hebben ons werk goed gedaan. We hebben het er als team ook goed over gehad. Maar ik denk wel dat er verbeterpunten in de communicatie liggen."
© Omrop Fryslân, Wytse Vellinga

Meer onveilige torens

Draijer sluit het niet uit dat er meer torens in Fryslân onveilig zijn. "Het zou ook zomaar kunnen. Het zijn monumenten die eeuwenoude constructies hebben, die je voor een gedeelte niet goed kan bekijken omdat die opgesloten zijn."
De incidenten in Bolsward en Joure vormden daarom de aanleiding om nog eens goed te kijken naar de staat van sommige torens. Draijer: "We hebben van een aantal torens in beeld waar we wat beter naar willen kijken in de volgende inspectie."

Eigenaar mee naar boven

De Monumentenwacht ziet op dit moment niet hoe ze betere inspectie kunnen doen. "Vooral die moeilijk bereikbare plekken willen we in de toekomst met drones bereiken. We gaan steeds minder met touwen aan torens hangen. Maar dat is niet helemaal uitgesloten. Er zijn altijd uitzonderlijke gevallen waar je iets wilt vastpakken, oplichten of even op wil kloppen."
Draijer wil er ook naartoe dat ze niet meer alleen rapporten maken, maar ook een filmpje van de zaken die moeten worden aangepast. Zodat de eigenaar via film mee naar boven wordt genomen. "Het is altijd makkelijker om een filmpje te zien, dan dat je het moet lezen in jargon."
Het gebouw moet belangrijker zijn dan wat de opdrachtgever ervan vindt.
Bouwkundige Berthil Wieman
Volgens Berthil Wieman moet Monumentenwacht meer bevoegdheid krijgen en niet proberen om alle opdrachtgevers tevreden te houden. "Het gebouw moet belangrijker zijn dan wat de opdrachtgever ervan vindt." Maar dat is nog niet zo makkelijk, zegt Draijer. "We zijn afhankelijk van anderen daarvoor. Als iemand niet tevreden is over ons, kan die gewoon zijn abonnement opzeggen. Als je daar wat aan wil doen, zou je onze organisatie aan moeten passen."
Morgen het tweede deel van de serie over onveilige torens. Dan laat de Monumentenwacht Friesland zien hoe een inspectie verloopt en dat blijkt niet altijd even gemakkelijk te zijn.