Omrop TIP: De Sámi in Zweden

In deel 2 van 'De grinzen fan Europa' kijkt Fryslân DOK op de eeuwenoude Sámi-wintermarkt in Jokkmokk, net boven de poolcirkel in Zweden.
De Sámi zijn maar met vijftigduizend mensen. Ze hebben veel moeite om de eigen wijze van leven, die samenhangt met het rendierhouden, overeind te houden. Een van de grootste problemen is dat het beschikbare land voor de rendierhouderij steeds verder versnipperd wordt, vertelt voorzitter Michael Kuhmunen van de Sirges Sameby, een rendiercoöperatie.
Voor de rendierhouderij is steeds minder ruimte in Zweden, zeggen de Sámi © Omrop Fryslân
In deze grootste voor rendierhouderij beschikbare regio hebben de Sámi te maken met spoorlijnen, mijnbouw, autowegen en andere menselijke activiteiten die de ruimte voor de Sámi beperken. Bezit van land is volledig in strijd met de Sámi-filosofie. "Wij vinden dat je alleen kan bezitten wat je mee kan nemen. Land kun je niet bezitten, bomen ook niet. Je kunt het alleen gebruiken en goed achterlaten, zodat je later nog eens kunt komen."
Jammer genoeg voor de Sámi dachten de Zweedse kolonisten en de mijnbouwers daar anders over. Zij namen stukken land in bezit dat 'van niemand' was. Zo werd de beschikbare ruimte voor de Sámi steeds verder beperkt.
Sámi protestkunst van Anders Sunna © Omrop Fryslân
Da familie Sunne in het Turnedal heeft het wel heel slecht getroffen. Vanwege een geschil met de Zweedse overheid in de jaren 70 werd hun rendierhouderij illegaal verklaard, met honderden geldboetes en tientallen rechtszaken als gevolg. De rendierhouderij is er nog, maar recht om rendieren te houden hebben Anders en zijn kinderen niet meer en dat doet zeer.

Protestkunst

Anders Sunna uit zich, niet zonder succes, in een vorm van protestkunst die door heel Scandinavië gaat. In cultureel opzich lijken de Sámi het goed te doen met veel muziek, kunst, mode en ook films in het Sámi. Maar de steun en de erkenning voor de Sámi in Zweden blijft beperkt tot zaken als cultuur en onderwijs, want over het land waar ze al eeuwenlang wonen, hebben ze weinig te zeggen.
'Europa' is een serie van drie documentaires in Fryslân DOK over minderheden in Europa. Deel 2 is bij NPO2 te zien op zaterdag 11 januari om 15.30 iir (met Nederlandse ondertiteling). Omrop Fryslân zendt de film uit op zondag 12 januari om 17.00 uur (met elk uur een herhaling).
De laatste jaren neemt de strijdlust bij de Sámi weer toe. Dat komt door nieuwe mijnbouwplannen, maar vooral door de gevolgen van de klimaatverandering, die ook bij de Poolcirkel te voelen is. "De winters zijn de laatste jaren o zo wisselvallig", aldus rendierhoudster Kuhmunen. "In de herfst wisselen strenge vorst en dooi elkaar af. Je krijgt dan een ijslaag over de bodem, waardoor de rendieren geen voedsel meer kunnen vinden. Dat heeft mij al veel dieren gekost."

Klimaatdemonstratie

Zodoende is er dit jaar voor het een klimaatdemonstratie op de Samí-wintermarkt bij een temperatuur van -19. Kuhmunen demonstreert zelf niet, maar hij vindt het erg mooi dat de Saminuorra, de Sámi-jongeren, de motor is achter het protest.
Klimaatdemonstraasje yn Jokkmokk by in temperatuer fan 19 graden ûnder nul © Omrop Fryslân
De Europese Unie en Brussel zijn voor de meeste Sámi ver weg. En bovendien: als het je nu al niet lukt om de eigen belang te behartigen in Stockholm, wat heb je dan in Brussel te zoeken?
De ervaringen met de Europese Unie zijn niet al te positief. Roofdieren die de rendieren aanvallen worden beschermd, maar de rendieren niet. Europese subsidie gaat vaak naar infrastructuur en andere projecten waar de Sámi niet op zitten te wachten.

Talen van de natuorvolken

Maar aan de andere kant: 2019 is het jaar van de indigenous languages, de talen van de natuurvolken. De Europese Unie en ook Zweden hebben wel vaker de mond vol over het beschermen van Indianen in Zuid-Amerika, maar hoe past Europa op het enige natuurvolk dat het continent heeft.
De Sámi laten zich in de strijd adviseren door professor burgerlijke ongehoorzaamheid Stellan Vinthagen, die eerder ook de native Americans adviseerde bij Standing Rock. Hij ziet kansen voor de Sámi als het hen lukt om samen te werken met andere groepen die willen opkomen voor biodiversiteit en een duurzame maatschappij.