Advies voor de Wadden en Noordzeekust: garnalenvisserij moet krimpen

Een garnalenvisser op het Wad tussen Moddergat en Wierum
Een garnalenvisser op het Wad tussen Moddergat en Wierum © Omrop Fryslân, Remco de Vries
De garnalenvisserij op het Wad en de Noordzeekust moet krimpen om de onderwaternatuur te laten herstellen. Het is een van de adviezen uit de evaluatie van het natuurbeheer in beide Natura 2000-gebieden.
Dit onderzoek is gedaan in opdracht van Rijkswaterstaat, de organisatie die sinds 2017 de natuurbeheerder van het 'natte Wad' en de Noordzeekustzone is.
Maar het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) gaat over de garnalenvisserij. Dit ministerie reguleert die visserij en doet dat met name aan de hand van een vergunning onder de Natuurbeschermingswet.
De vergunning van de garnalenvissers verliep eind 2022. De nieuwe vergunning die ze hebben aangevraagd, komt er maar niet omdat er wordt gewacht tot de vloot voldoet aan de stikstofeisen. Ondertussen ziet het ministerie het vissen zonder vergunning door de vingers, onder voorwaarden.

Gedoe

Over de onderbouwing van die nieuwe vergunning voor de vissers is al langer gedoe, en niet alleen over het aspect van stikstof. In de vergunningsaanvraag zou de schade aan de onderwaternatuur niet goed zijn meegenomen.
Garnalen
Garnalen © Omrop Fryslân, Aise van Beets
Dat is in september nogmaals bevestigd door een nieuw rapport van Wageningen Marine Research en de Waddenacademie. Al zien de vissers in dat rapport enkel minimale schade aan de natuur terug.
Deze aanbeveling over de garnalenvisserij komt niet zomaar uit de lucht vallen. Maar het is ook niet zo dat het zomaar een op een wordt overgenomen.
Het Natura 2000-beheerplan waar dat normaal gesproken in komt te staan, is kortgeleden met zes jaar verlengd zonder inhoudelijke aanpassingen.
De lessen uit evaluaties van dat Natura 2000-beheer krijgen een plek in een gemeenschappelijk beheerplan van alle natuurbeheerders op het Wad dat onder regie van de Beheerautoriteit Waddenzee wordt gemaakt. Er praten dus meerdere partijen over mee.
Op het ministerie van Landbouw werken ze ook nog aan een zogeheten 'beleidskader Waddenzee' waarbij ze niet alleen de visserij, maar ook de invloed van een verscheidenheid aan menselijke activiteiten tegen het licht willen houden.
Maar als dit alles in de ogen van natuurbeschermers te weinig oplevert of te lang duurt, is de kans heel groot dat de rechter zich erover moet buigen. En dan helpt de inhoud van deze twee Natura 2000-evaluaties de zaak van de vissers niet echt.
Als het nu heel goed ging met de natuur in en op het Wad, dan was er veel minder gedonder over wat er wel en niet kan in het gebied.
Maar het gaat niet goed met de natuur daar en aan de Noordzeekust. Dat beeld komt heel duidelijk naar voren uit de evaluaties. Dat is een probleem, want die natuur is niet alleen uniek en belangrijk in Nederland, maar ook op Europese en wereldwijde schaal.
De Steenplaat tussen Vlieland en Texel
De Steenplaat tussen Vlieland en Texel © Omrop Fryslân, Remco de Vries
Daarom is het ook een Europees beschermd Natura 2000-gebied en UNESCO Werelderfgoed. Voor een Natura 2000-gebied gelden 'instandhoudingsdoelstellingen'.
Die doelstellingen worden in de Waddenzee en ook de Noordzeekustzone voor een heel belangrijk deel niet gehaald. Volgens de evaluatie van de Waddenzee kun je dat de natuurbeheerders niet aanrekenen, want zij hebben eigenlijk te weinig middelen.

Lichtpuntjes

Natuurlijk zijn er ook lichtpuntjes. Het gaat best goed met de zeehonden en de lepelaars. En er zijn meer zeldzame planten bijgekomen in de kwelders van de vaste wal. Bovendien, niet alles wat misgaat, komt door zaken die alleen in het Wad gebeuren: het veranderende klimaat bijvoorbeeld.
Of het is een combinatie van problemen in en buiten het Wad. Zo heeft de scholekster een probleem met het eten in de Waddenzee. Tegelijkertijd worden broedgebieden buiten het Wad minder geschikt voor de soort door intensievere landbouw.

Zeebodem te vaak over de kop gehaald

Voor verreweg de meeste vogelsoorten worden de instandhoudingsdoelen niet gehaald. Vogels die schelpen eten, zitten in de hoek waar de hardste klappen vallen. Eiders zijn daar een goed voorbeeld van.
Een kiekendief buitendijks
Een kiekendief buitendijks © Remco de Vries, Omrop Fryslân
Voor de schrijvers van de evaluaties is duidelijk dat de zeebodem te vaak over de kop wordt gehaald in gebieden waar het tij en het weer de minste invloed hebben.
Het duurt wel tien jaar voordat de onderwaternatuur daar weer hersteld is. In die onderwaternatuur in relatief rustige, ondiepe gebieden is ruimte voor meer langlevende soorten. Maar die krijgen geen kans. Vooral omdat er teveel wordt gevist. Het doel is om die natuur te beschermen.
Datzelfde bezwaar staat ook in de Noordzee evaluatie.

Gesloten gebieden

Het advies voor de Noordzee is om de gebieden waar voor de garnalenvisserij al eerder bepaalde afspraken over zijn gemaakt (de zogenaamde Vibeg-zone twee), nu helemaal te sluiten. Het Vibeg is een akkoord over de visserij in de Noordzee kustwateren tussen vissers, natuurorganisaties en het ministerie.
Maar ook de doorvaart voor alle schepen moet, op vaargeulen na, worden beperkt. Voor de Waddenzee geldt dat er meer of betere gesloten gebieden moeten komen, zonder dat er in de niet afgesloten gebieden meer gevist wordt. En dat betekent krimp van de sector.
In Waddenplaat voor de kust van Ameland
In Waddenplaat voor de kust van Ameland © Omrop Fryslân/Remco de Vries
Maar hoe zit het met activiteiten van Rijkswaterstaat zelf? De vissers verwijzen dan naar het baggeren van de vaargeul naar Ameland en zandsuppleties aan de Noordzeekant van datzelfde eiland en Vlieland.
Vooraf wordt voor een zandsuppletie in detail in kaart gebracht of er bijvoorbeeld ook schelpenbanken liggen en als er ook vogels worden verstoord. Naar hoe het uiteindelijk uitpakt tijdens en na de uitvoering wordt echter nog maar amper gekeken.

Proef

In het Amelander gat tussen Terschelling en Ameland is eerder wel een proef uitgevoerd en daar had de suppletie invloed op het onderwaterleven.
Punt is dat de suppleties meestal niet worden gedaan op de meest rustige plekken in zee, waar het meest kwetsbare onderwaterleven zit. Mede daarom is in deze pilot de conclusie dat de invloed op de natuur maar heel beperkt is.
Voor het baggeren van de vaargeul naar Ameland geldt dat het baggervolume binnen de daarvoor geldende grenzen blijft en aan bijna alle eisen voldoet.
Onderzoeker Roeland Blom van het NIOZ op het Wad bij Ameland
Onderzoeker Roeland Blom van het NIOZ op het Wad bij Ameland © Omrop Fryslân, Remco de Vries
Een fundament onder de natuurbescherming is dat je weet wat je beschermt en dat je de vinger aan de pols houdt, hoe dit alles zich ontwikkelt en waardoor. Dat is lastig in hele dynamische gebieden zoals de Waddenzee en de Noordzeekust.
Uit beide evaluaties blijkt dat dat nog niet goed voor elkaar is. De auteurs van beide evaluaties hebben toch heel veel informatie bij elkaar gebracht.

Monitoren

Maar zij concluderen ook dat er een groot aantal nieuwe monitoringsprogramma's nodig is en bestaande initiatieven uitgebreid of doorgezet moeten worden. Bovendien is het regelmatig ook al moeilijk om bij bestaande informatie te komen.
Er zijn wel initiatieven geweest voordat Rijkswaterstaat natuurbeheerder werd vanuit de wetenschap om hier wat aan te doen, maar daarvoor is nooit structureel geld uitgetrokken.
Wat ook duidelijk is, is dat er veel te weinig capaciteit is voor het handhaven van regels en het tegengaan van verstoring. De wijze waarop de natuurbeschermingswetgeving in elkaar steekt, helpt ook niet echt. Mogelijk geeft de Omgevingswet die nu van kracht is geworden wat meer ruimte.