Helderse kotter die in 1945 explodeerde blijkt bij Schiermonnikoog te liggen

Cees Meeldijk en Gert Overeem © Omrop Fryslân, Willem Vermeltfoort

Het was al sinds 1945 een mysterie: de locatie van een kotter en de stoffelijke overschotten van twee vissers, die in 1945 slachtoffer werden van een explosie. Maar nu is het wrak - per ongeluk - gevonden bij Schiermonnikoog.

"Dit is onze houvast in tijden van wirwar", zegt Cees Meeldijk. Hij vouwt met een paar slagen een kaart van een meter bij een meter open op een tafel in Franeker. Meeldijk is voorzitter van Stichting Onderzoek Maritiem Vermisten.

Op de kaart is de Noordzee te zien, met rechtsonderin Fryslân en Groningen. In de Noordzee staan honderdallen zwarte stippen op de kaart.

"Dit zijn alle vermiste schepen en wrakken, op plekken waar je een beetje kunt zoeken. Eindelijk hebben we beet", zegt Meeldijk. Hij legt zijn vinger op een locatie. De plek ligt zo'n 33 kilometer ten noorden van Schiermonnikoog.

Na bijna 80 jaar is een vermiste kotter teruggevonden, even ten noorden van Schiermonnikoog

Stichting Onderzoek Maritiem Vermisten is in augustus van dit jaar opgericht en zoekt naar wrakken in de Noordzee. Dat doen ze in opdracht van families met vermisten op zee.

Zo kwam de stichting ook het bijzondere verhaal tegen van de kotter uit Den Helder in 1945. "Dit hele schip is door een ongeluk ten onder gegaan."

Explosie door mijn

Het is juli 1945, zo'n drie maanden na de Tweede Wereldoorlog. De kotter HD108 vaart vanaf Den Helder de Noordzee op om te vissen. Aan boord zijn vijf mensen.

Door de oorlog liggen er nog veel mijnen in het water. De Marine Autoriteit zegt dat de schippers op deze locatie veilig kunnen vissen, maar toch halen ze met de visnetten een mijn naar boven en die ontploft. Een explosie slaat een gat in de romp en het schip zinkt meteen.

Het vissersschip toen het nog in actie was © Stichting Onderzoek Maritiem Vermisten

Schipper Jacob Nan Slot staat op dat moment in de stuurhut en overleeft zo de explosie. Met Jan de Boer en Jan Lips, twee andere opvarenden, wordt hij gered door een ander schip. Lips komt aan boord van dat schip te overlijden. Hij heeft door de knal beide benen verloren en wordt begraven in zijn woonplaats IJmuiden.

Maar de twee andere bemanningsleden, Okke Bais en Engelbertus Zwaan, werden nooit teruggevonden.

Een fragment over de explosie in een oude krant © Stichting Onderzoek Maritiem Vermisten

De ramp van 1945 bleef een raadsel, want niemand wist precies waar het vissersschip was gezonken. Tot een wrakduikteam een paar maanden geleden op de kotter stuit: het valt de duikers meteen op dat een groot deel van het middendek aan stuurboordkant mist.

Opmerkelijk genoeg was het vinden van deze kotter niet eens het doel: de duikers zochten eigenlijk een ander schip, een gemiste Wieringer kotter. Maar ze nemen wel wat spullen mee uit het water en aan de hand van gegevens die op de manometer staan, wordt uiteindelijk duidelijk dat het om de Helderse kotter HD 108 gaat.

Stichting Onderzoek Maritiem Vermisten doet onderzoek naar het verhaal van de kotter en neemt contact op met nabestaanden. Voor hen is de vondst een grote verrassing.

Emotioneel

"Dat was echt emotioneel", zegt Gert Overeem, die ook in de stichting zit. Overeem werkte jaren voor de Maritieme Politie en is bekend met vermissingen op zee.

Hij weet wat zoiets met mensen doet. "Het is de onzekerheid die voor veel mensen is slopend. Je hebt het hier uiteraard over een kotter die meerdere generaties terug al verdwenen is. Toch merkten we dat zoiets in de familie blijft leven."

De locatie van de kotter © Omrop Fryslân, Remy de Boer

Het is een waardevolle vondst, maar voorzitter Cees Meeldijk geeft wel aan dat het vinden van stoffelijke resten niet per se het doel is van de stichting. "Het gaat ons om het identificeren van de plaats waar een schip kan liggen. Dat is voor de nabestaanden al een hele geruststelling."

Een speld in een hooiberg

"Er liggen zoveel wrakken dat het zoeken juist weer moeilijk wordt", zegt Meeldijk. "Het is daardoor zoeken naar een speld in een hooiberg, want welke kotter is nu de juiste?"

Cees Meeldijk en Gert Overeem buigen zich over de kaart © Omrop Fryslân, Willem Vermeltfoort

De stichting brengt zoveel mogelijk wrakken in kaart. Wettelijk gezien mogen zij geen schepen boven water halen, maar dat is het doel ook niet. "Het is echt puur voor mensen die willen weten waar hun geliefde schip ongeveer ligt", legt Meeldijk uit.

De stichting wil de komende jaren verder met het identificeren van wrakken, maar dan moet er wel geld op tafel komen. Op dit moment betalen de mannen alles nog uit eigen portemonnee.

"Dat houdt een keer op. De motivatie is dat je het voor mensen doet. Zij kunnen nu eindelijk een vorm van afsluiting krijgen. Maar je moet ook reëel naar de financiën kijken."

Honderden wrakken

"De familie in Noord-Holland hebben we al ongelooflijk blij kunnen maken", voegt Overeem toe. "We hopen dus dat er mensen zijn die in ons project geloven en mee willen helpen. Want het kan een mensenleven glans geven."

Hoeveel schepen en wrakken er nog liggen, durven de mannen niet te zeggen. Het kan gaan om tientallen tot honderdtallen.