ANALYSE: Hoe kan de PVV nu zo groot zijn geworden?

© ANP

De één noemt het een teleurstelling, de ander een verrassing. En de derde vindt het tijd voor feest. Maar niemand zegt dat hij dit verwacht had: de PVV is met afstand de grootste partij geworden.

Een kwart van de Friezen heeft een stem op de PVV gegeven. Daarmee is die partij meer dan twee keer zo groot geworden: bij de vorige verkiezingen haalde de PVV nog maar tien procent van de Friese stemmen binnen.

Een analyse van de stemmen toont aan dat van bijna alle andere partijen kiezers zijn overgestapt naar de PVV. Vooral van de VVD en Forum, maar er zijn ook PVV-stemmers die de vorige keer voor D66 kozen.

Fryslân

In Fryslân is de PVV in 15 van de 18 gemeenten de grootste geworden. Het populairst is de partij in de gemeente Achtkarspelen, en dan vooral in de dorpen Twijzelerheide, Harkema, Kootstertille en Boelenslaan.

In al die dorpen behaalde de PVV meer dan 40 procent van de stemmen. In Twijzelerheide zelfs bijna 50 procent.

De gemeente Achtkarspelen is ook de thuisbasis van het Friese PVV-Statenlid Harrie Graansma. Twee weken voor de verkiezingen werd zijn huis nog beklad met rode verf.

Het huis van Graansma © CAMJO Media

Dat de PVV nu veel populairder is dan bij de vorige verkiezingen, kan op drie manieren verklaard worden: (1) deze partij maakt zich al jaren hard voor een strenger migratiebeleid, 92) de partij had nu een serieuze kans op kabinetsdeelname, en (3) lijsttrekker Geert Wilders is van toon veranderd.

Migratiebeleid

Het laatste kabinet-Rutte viel over het migratiebeleid. De VVD maakte daar een campagnethema van.

Meer dan de helft van de kiezers heeft gezegd dat 'migratie en asiel' een grote rol speelde in het stemhokje. En de PVV is al jaren de partij die je moet hebben als je een strenger migratiebeleid wilt.

Door met dit thema de campagne in te gaan, kun je zeggen dat de VVD de PVV goed op weg geholpen heeft.

Kabinetsdeelname

Een stem op de PVV was jarenlang een 'weggegooide' stem. Sinds Wilders in 2012 zijn gedoogsteun introk voor het eerste kabinet-Rutte, waren er niet veel partijen meer die met hem wilden regeren. Mark Rutte wilde het in ieder geval niet.

Dilan Yesilgöz © ANP

Toen Dilan Yesilgöz de nieuwe leider van de VVD werd, kwam ze terug op de doctrine van Rutte: regeren met Wilders kon best, zei ze. En zo werd de PVV opeens veel aantrekkelijker om op te stemmen.

Geert Milders

Dan is er ook nog de toon van Wilders. Die lijkt wat veranderd. Hij zou milder zijn geworden. 'Geert Milders' zeggen mensen die de politiek van dichtbij volgen.

Heel mild was z'n overwinningsspeech in ieder geval niet. "De kiezer heeft gesproken, en gezegd: 'We zijn het zat, we zijn het spuugzat!'", zei hij.

"De hoop van Nederland is dat de mensen hun land weer terugkrijgen. Dat Nederland weer van de Nederlanders wordt. Dat er iets aan de asieltsunami wordt gedaan."

Geert Wilders © ANP

Wilders zei ook dat hij wilde samenwerken met andere partijen. "Iedere partij - ook de onze - zal over zijn schaduw heen moeten springen."

"We gaan niet praten over moskeeën, korans en islamitische scholen", zei hij later tegen een verslaggever.

"We zullen moeten praten"

Een andere grote winnaar van de verkiezingen is NSC van Pieter Omtzigt. Voor die partij komt Aant Jelle Soepboer in de Tweede Kamer. "Dit is geniaal!", zegt hij.

Aant Jelle Soepboer © RTV NOF

Soepboer is nog niet echt bezig met de formatie. "Dat is voor later, nu is het eerst feest", zegt hij. "Maar we zullen erover moeten praten. Voor ons is het belangrijk dat we de dingen uitgevoerd krijgen die wij willen."

Friese BBB wil wel met Wilders

De Friese afdeling van de BBB ziet zo'n samenwerking wel zitten. "Ik hoop dat het lukt, op rechts, met de PVV en de BBB", zegt Statenlid Oene Marinus.

Voor kandidaat-Kamerlid Mariska Rikkers zou het mooi zijn. Ze gaf haar baan als wethouder in Weststellingwerf op voor een plek op de lijst. Ze staat tiende, maar de BBB haalt voorlopig niet meer dan zeven zetels.

BBB-lijsttrekker Caroline van der Plas © ANP

"Als de BBB mee gaat doen in een kabinet, schuiven er mensen door en dan kom ik in beeld", zegt Rikkers.

Een kabinet met Wilders kan wel, denkt ze. "We hebben het er niet over gehad, maar Caroline (van der Plas, red.) heeft in de campagne al gezegd dat we niemand uitsluiten, dus ze gaan zeker praten."

Al met al kan het nog wel even duren voordat er een nieuw kabinet is. De vorige formatie duurde bijna een jaar: 299 dagen. Dat was de langste formatie uit de Nederlandse geschiedenis.