Skûtsjesilen voor dummies: dit moet je weten voor het SKS Kampioenschap

© Omrop Fryslân
Het skûtsjesilen staat weer voor de deur. Het grote evenement trekt veel mensen. Sommigen komen voor de sport, anderen voor het feest eromheen. Voor de leek die aan de kant staat kan het best wel ingewikkeld lijken. Hoe zit het traditionele sportevenement ook alweer in elkaar?
Elk jaar wordt het skûtsjesilen georganiseerd door de SKS (Sintrale Komisje Skûtsjesilen), opgericht in 1945. Er wordt al jaren met 14 dezelfde skûtsjes gestreden om de blauwe SKS-kampioenswimpel en het Sulveren Skûtsje. Dit jaar vind het evenement plaats van 5 augustus tot en met 18 augustus.
Op de vrijdagavond voor de eerste wedstrijddag wordt in Grou de loting gehouden voor de walstart in Earnewâld en De Veenhoop. In Sneek eindigt het evenement, twee weken later.
Skûtsjes zijn oude vrachtschepen, gebouwd aan het begin van de vorige eeuw. Ze werden gebruikt om mest, turf en andere waren naar boeren toe te vervoeren. Als er in de zomer minder werk was, hielden de skûtsjeschippers wedstrijden. Alle huisraad werd uit het schip gehaald om sneller te kunnen zeilen. De huidige schippers komen uit oude schippersfamilies.
"De skûtsjeschippers moesten allemaal uit een familie komen van iemand die geboren is op een skûtsjeschip en daar de kost mee verdiend heeft", legt commentator Eelke Dijkstra uit. Toen er echter te weinig skûtsjeschippers dreigden te zijn, werden er aanpassingen doorgevoerd.
"Die regels zijn de afgelopen jaren aardig opgerekt. Eerst was het zo dat schippers alleen uit de lijn van de vader mochten komen. Nu ook uit de lijn van de moeder", zegt Dijkstra.
Alle skûtsjeschippers zijn momenteel man, maar dat betekent niet dat vrouwen geen schipper mogen worden. "Het mag wel, maar het is tot nu toe nog niet gebeurd."

Het weer

Om goed te kunnen zeilen is het weer erg belangrijk. Zo belangrijk dat de SKS een 'Minwaarrie' (Slechtweercommissie) in het leven heeft geroepen, een commissie die de lokale wedstrijdleiding adviseert over of het weer te slecht is om te kunnen zeilen.
Het weer zit niet altijd mee, zoals hier op de Snitser Mar © Omrop Fryslân
"Vaak is dat het geval als er te weinig wind is of als de wind juist boven de windkracht 5 zit. Dan heeft het nog met veel andere zaken te maken. Of de wind van wal of van het meer komt bijvoorbeeld, of het een buiig karakter heeft of stil, of de skûtsjes op het IJsselmeer varen of bij Earnewâld."
Mocht het weer te slecht zijn om te starten, dan adviseert de Slechtweercommissie op de routebespreking 's ochtends of de wedstrijd wel of niet doorgaat.

Hoe werkt de score?

Skûtsjeschippers proberen zo weinig mogelijk punten binnen te halen in de elf wedstrijden die ze zeilen. Van het puntentotaal wordt de slechtste wedstrijd afgetrokken.
Punten worden uitgedeeld op volgorde van aankomst. Het eerste skûtsje krijgt 0,9 punten, de tweede 2 punten, de derde 3 punten, enzovoort. Dijkstra: "Doordat de eerste plaats 0,9 punten krijgt en niet een, is een eerste plaats toch meer waard en dat betekent in de volledige score een verschil."
© Omrop Fryslân
Wie niet over de finish komt, terwijl het skûtsje nog heel is, krijgt 14 punten. Heeft het schip averij (schade) opgelopen in de wedstrijd en de finish wordt niet gehaald, dan krijgt de schipper het aantal punten van het aantal gestarte skûtsjes in die wedstrijd.
Heeft de schipper averij opgelopen door een fout van een andere deelnemer, dan krijgt die een gemiddeld aantal punten. Dat wordt berekend door de punten in alle wedstrijden bij elkaar op te tellen en te delen door het aantal wedstrijden.

Skûtsjes en de schippers

Skûtsje Plaats Schipper
Eildert Sietez Akkrum Pieter Ezn. Meeter
Twee Gebroeders Drachten Jeroen Pietersma
d'Halve Maen Drachten (Philips) Lodewijk Jzn Meeter
Twee Gebroeders Earnewâld Sieberen van Terwisga
Doarp Grou Grou Douwe Azn. Visser
Gerben van Manen It Hearrenfean Sytze Brouwer
It Doarp Huzum Huzum Johannes Hzn. Meeter
Oeral Thús Joure Rinus de Jong
De Jonge Jan Langwar Harmen Brouwer
Rienk Ulbesz Ljouwert Willem Uzn. Zwaga
Lemster Skûtsje De Lemmer Albert Jzn. Visser
De Sneker Pan Snits Jappie Dzn. Visser
Súdwesthoeke Starum Auke de Groot
Klaas van der Meulen Wâldsein Klaas van der Meulen
Kan een skûtsje niet starten door bijvoorbeeld schade aan het skûtsje, dan krijgt deze het aantal punten van het schip dat als laatst is aangekomen. Betrapt een schipper een andere schipper op een overtreding, dan kan die in protest gaan. Het skûtsje hijst dan een rode vlag en meldt het protest na de wedstrijd bij de jury.

Groene vlag

Geeft de jury de schipper gelijk? Dan krijgt het overschrijdende skûtsje 14 wedstrijdpunten. Als een schipper het niet eens is met het besluit van de jury, kan die in hoger beroep gaan bij de Zeilraad.
De locaties van het skûtsjesilen zijn ieder jaar gelijk © Omrop Fryslân
Skûtsjewoordenboek
Bovenwindse ton: de ton die de skûtsjes als eerste passeren. Deze ligt altijd in de wind in verhouding tot de start.
Bakboord en stuurboord: bakboord is links en stuurboord is rechts. Het skûtsje dat het zeil over bakboord heeft, heeft altijd voorrang en het recht om door te varen. Een van de belangrijkste regels om te weten, volgens Dijkstra.
Gribus: een onoverzichtelijke situatie. Vooral een bekende term omdat commentator Gjalt de Jong het op de radio veel gebruikt.
Kruisrak, voorwindse rak en halfwindse rak: rak betekent een afstand. Bij het voorwindse rak heeft het skûtsje voor de wind en kan in een rechte lijn naar de ton varen. Bij het halfwindse rak moeten de skûtsjes half aan de wind zeilen. Het kruisrak is het stuk waar de skûtsjes naar de bovenwindse ton zeilen, dat is tegen de wind in en ze moeten dan in kruisjes zeilen.
Schifting: de windrichting verandert, dat kan grote invloed hebben op een wedstrijd.
Bij een aantal overtredingen kan de andere partij gelijk reageren met een groene vlag. Dat wil zeggen dat de schipper zijn schuld bekent. Het slachtoffer kan akkoord gaan door de rode vlag weg te halen. De schuldige schipper krijgt dan maximaal drie extra wedstrijdpunten.

Strafpunten

Strafpunten als gevolg van een protest tellen altijd mee voor het klassement, die mogen niet meer als slechtste resultaat worden beschouwd.
SKS Skûtsjesilen in Grou © Martin de Jong
Als er twee skûtsjes gelijk staan aan het einde van de reeks, gaat de overwinning naar het skûtsje met de meeste eerste plaatsen, dan het meest aantal tweede plaatsen enzovoort. Als ook dat gelijk is, wint de schipper die het eerst over de finish is gekomen in de laatste wedstrijd.

IFKS

Het Open Fries Kampioenschap Skûtsjesilen is een andere wedstrijd. Hier mogen meer skûtsjes aan meedoen en er wordt gezeild in meerdere klassen. Deelnemers hoeven dus niet deel te zijn van een van de 14 families om mee te kunnen doen. In 2022 deden er 61 skûtsjes mee aan het IFKS.
In Simmer yn Fryslân houden we je op de hoogte van diverse evenementen in de provincie. Wil je hier meer over weten? Kijk dan op onze Simmer yn Fryslân-site.