Blijft het IJsselmeer onze 'regenton' als de droogte toe gaat nemen?

Het Woudagemaal bij Lemmer © ANP
Het peil van het IJsselmeer en de Friese boezem is enkele centimeters opgekrikt. Wat is hier de reden van? En kunnen we bij aanhoudende droogte ook een beroep blijven doen op het IJsselmeer als regenton?
De Friese boezem is het aangesloten stelsel van kanalen, meren en vaarten. Ze heeft een lagere waterstand dan het IJsselmeer, waarmee het in verbinding staat door middel van inlaatsluizen. Als in de zomer de verdamping groter is dan de hoeveelheid neerslag, ontstaat er een watervraag. Die kans groeit, nu we vaker met droge periodes te maken hebben.
Beide waterpeilen zijn verhoogd: de waterstand van de Friese boezem stijgt met 7 à 8 centimeter naar 44 centimeter onder NAP, en die van het IJsselmeer daalde dit jaar niet naar verder dan -15 centimeter. Waar het normaliter zakt naar -20 centimeter. Waarom gebeurt dit?
Smeltwater uit Alpen
Te beginnen bij het IJsselmeer. Deze buffer vult de wateren aan van de noordelijke provincies, Noord-Holland, Overijssel, Flevoland en een klein deel van Gelderland. "Het IJsselmeer wordt weer gevoed door het smeltwater vanuit het Rijnstroomgebied", vertelt Ton de Vrieze van Rijkswaterstaat, de instantie die over het peil van het IJsselmeer gaat. "Maar omdat de sneeuwval in de Alpen nu minder is dan normaal, komt daar later in de zomer ook minder water vandaan."
Het gemaal in Rijperkerk © Daniël Hartog
De Vrieze zegt dat dit door de klimaatverandering vaker zal gaan voorkomen. "De extremen worden groter en duren langer. Zowel de droogte, als de regenval. En dat brengt risico's met zich mee. Landbouw en natuur ondervinden problemen door droogte, en de veiligheid komt in het geding als het water vlug en hoger stijgt."
"Omdat er steeds vaker droge zomers zijn, moeten we een marge hebben. Zo behouden we een stabiele buffer en kunnen we het peilbeheer goed vormgeven. Een kwestie van goed anticiperen dus."
Friese boezem
Dan de stijging van de Friese boezem. Hier liggen ecologische redenen aan ten grondslag. Om preciezer te zijn: de groei van het riet. Dit is gewenst omdat riet de oevers beschermt en ruimte biedt aan het leven onder water.
"Die groei moeten we zien te stimuleren", zegt Pier Schaper van Wetterskip Fryslân, dat het peil van de Friese boezem reguleert. "Eenden en vooral ganzen zijn dol op het riet. Normaal gesproken kunnen zij door hun nek uit te steken net bij de riettoppen. Maar op het moment dat het water hoger komt te liggen, en zij dus ook, wordt deze afstand te groot. Zo creëer je sterkere rietzones in deze gebieden."
Omdat er zo meer boezemland onder water komt te staan, heeft het ook een positieve invloed op de vismigratie. Die neemt toe, net als de grootte van het paaigebied en het aantal watervlooien; een maaltje voor menig vissoort.
Iedere dag kijken we vooruit, om in te schatten welke maatregelen we moeten nemen.
Pier Schaper van Wetterskip Fryslân
De waterstand wordt gecontroleerd door middel van gemalen en sluizen. Met de invoering van het nieuwe peilbesluit in 2018 heeft Wetterskip Fryslân hier meer mogelijkheden mee. Zo kan het makkelijker inspelen op de constant veranderende weersomstandigheden. De bandbreedte van het boezemwater ligt tussen de -32 en -62 centimeter beneden NAP.
"Onze besluiten hangen altijd af van het weer. Iedere dag kijken we een week vooruit, om in te schatten welke maatregelen we moeten nemen", aldus Schaper.
Lange termijn
Helder is dat we niet zeker weten wat de weergoden voor ons in petto hebben. En dat kan vervelend zijn. Zo zorgt weinig neerslag in de Alpen voor minder water in het IJsselmeer, wat op haar beurt gevolgen heeft voor het Friese water. Want wat als er nog talloze droge zomers staan te wachten?
De Alde Feanen © ANP
"We moeten inderdaad gaan nadenken over hoe we met dat scenario omgaan", zegt De Vrieze. "Het is in ieder geval zaak om het water dat we hebben, zo lang mogelijk vast te houden."
Daar is ons watersysteem momenteel echter niet optimaal voor ingericht. "Veel buitendijkse gebieden zijn beschermde natuurgebieden. Bijvoorbeeld omdat er vogels aan het broeden zijn. Je zou dan meer hoger gelegen natuur moeten gaan ontwikkelen. Maar goed, dat betekent wel dat de regels moeten worden veranderd. Of we moeten extra in natuur investeren."
Misschien kunnen ze in de landbouw werken met minder water vanuit het IJsselmeer.
Ton de Vrieze, Rijkswaterstaat
Ook recreatie speelt een rol, vertelt De Vrieze. "Zo heb je bij Makkum een bungalowresort. Als het water daar stijgt, zorgt dat voor overlast. En zo zijn er meer vergelijkbare locaties."
"Een oplossing kan zijn om anders met ons watergebruik om te gaan. Denk daarbij aan de landbouw. Een grootverbruiker. Misschien kunnen ze daar werken met wat minder water."
'Voorzieningen onder druk'
Schaper vertelt dat Wetterskip Fryslân per jaar ruim 1 miljard kuub water afvoert. "Het jaarlijkse drinkwaterverbruik is 10 procent van de totale onttrekking uit het IJsselmeer. Het is voor de partijen goed om de verhoudingen in beeld te brengen, want de voorzieningen staan onder druk. Tijdens piekvragen kan geen garantie meer worden gegeven."
De Vrieze benadrukt dat er een andere mind-set nodig is. Bij alle gebruikers. "We verbruiken thuis veel drinkwater. Veel daarvan verdwijnt in het riool. We moeten er bijvoorbeeld eens over nadenken om voor het toiletbezoek ander water te gebruiken. Ook rioolwater zuiveren en hergebruiken is een optie."
Zandgrond als buffer
Meer buffers creëren behoort volgens hem ook tot de mogelijkheden. Zoals in de zandgrond, als aanvulling op grondwater. Grote veenweidegebieden kunnen ook zo als nuttige waterreservoirs dienen. "Dat kan nadelig voor de landbouw zijn, maar het is een wapen tegen de bodemdaling en tegen CO2-uitstoot", zegt De Vrieze. "Hoe dan ook, water is steeds meer een schaars goed."