Recensie Door het donker: Vraagtekens bij de waarheid

Henk te Biesebeek beschouwt het toneelstuk Door het donker van Peter Sijbenga © Omrop Fryslân
"Het stuk Door het donker in het Fries Scheepvaartmuseum is een eerbetoon aan de mensen in het verzet in Sneek. Tegelijkertijd worden ook vraagtekens gezet bij de heldendaden van illegaliteit, en mag ook de toeschouwer bij zichzelf te rade. Want wie is goed en wie niet?
Alweer een theaterstuk over de Tweede Wereldoorlog. Dit keer niet alleen opdat we alert moeten blijven, dat moorden en discriminatie overal de kop kunnen opsteken.
Dit keer ook omdat het Fries Scheepsvaart Museum in Sneek ontdekte dat tachtig jaar geleden een bijzondere geschiedenis in het museumonderkomen heeft plaatsgevonden. Een verhaal dat waard is om doorverteld te worden.
Dochter Meta Lever met haar Joodse onderduikvriendinnen © Nico Altenburg
In dat oorspronkelijke woonhuis aan het Kleinzand in Sneek woonde toen namelijk de familie Lever. Al direct betrokken bij het verzet tegen de Duitse overheersing en actief met het verspreiden van illegale bladen. Ook bood de familie een onderkomen aan Joodse meisjes op doorreis naar een veilig adres.
Moeder en dochter
Bij een inval worden vader Henk Lever en onderduikster Rozet IJzerman afgevoerd naar Duitsland en vermoord in een concentratiekamp. Zoon Jan, die nog net kon ontsnappen, sluit zich later aan bij een knokploeg en wordt doodgeschoten bij een verzetsactie. Zoon Henk junior, die al even eerder ondergedoken was, eindigt na zijn arrestatie voor een vuurpeloton.
Alleen de moeder en dochter Meta overleven de oorlog.
De cast in het decor: sober, maar effectief © Freerk Bokma
Peter Sijbenga, die de tekst van deze voorstelling schreef, wilde beslist voorkomen dat de familie Lever niet alleen als goed en heldhaftig neergezet zouden worden, slachtoffers van het kwaad, Immers, vader Lever neemt met zijn acties zelf het risico dat zijn gezin slachtoffer van zijn daden kan worden.
Wat is dan nog langer goed? De buurman, architect Leeman, durft dat bijvoorbeeld niet aan. Te bang voor de mogelijke gevolgen. Wat is dan fout?

Buitenstaander

Om het publiek een spiegel voor te houden, introduceert Sijbenga heel handig een 'buitenstaander' in het verder op waarheid gebaseerde verhaal. Die als een soort van personage Puck in Shakespeare zijn A Midsummer Night's Dream de spelers confronteert met hun eigen daden en meningen, maar daarbij het publiek niet spaart.
Angst en dreiging: wat is waarheid? © Nico Altenburg
Dat begint al voordat de eigenlijke voorstelling begint en het publiek bij elkaar is gebracht in de tuin van het museum, achter de oorspronkelijke woning van de familie Lever. Als een soort van proloog worden de toeschouwers geconfronteerd met de inval zelf.
De vlucht van zoon Jan, die daarbij prachtig transformeert tot die zogenaamde buitenstaander. Hij vraagt ons als toeschouwers meteen wat we hier eigenlijk doen, zo massaal op straat. Dat we wellicht onbewust wel risico nemen en daarmee niet alleen onszelf, maar ook anderen in gevaar kunnen brengen: "Ga naar huis!"

Vraagtekens

Het hele stuk door blijft deze persoon, sterk gespeeld door Chris Marijt, als een stoorzender fungeren. Voortdurend vraagtekens plaatsend bij de zo goed bedoelde acties die zich op het podium afspelen.
"Besef je wel wat je doet?", lijkt toch een rare vraag aan een verzetsheld. Maar ook het publiek moet met zijn dijen bloot: "Zouden jullie een Jood onderdak geven als op een armlengte van de deurbel de vijand je huis voorbij marcheert?"
Door het donker: recht in het hart © Freerk Bokma
Wanneer wordt de waarheid een leugen, een vriend, een vijand. Ja, later ja, dan kunnen we precies zeggen hoe het een en ander werkelijk gebeurd is. Hoewel Henk Leverman zelf wat dat betreft weinig waarde hecht aan de geschiedenis: het is niet meer dan 'terugkijken door een troebele lens.".
Sijbenga verdient een compliment hoe voortreffelijk hij de woorden heeft gekozen, zo nu en dan recht in het hart. Gelukkig heeft hij daarbij de luchtvochtigheid niet uit het oog verloren. Het heerlijke meisjespraat tussen dochter Meta en de onderduiksters Rozet en Lilian, de beide laatsten met blond gebleekt haar, de dubbele betekenis va theesurrogaat. Het was mij niet bekend.

Extra dimensie

Het decor van Freerk Bokma, die zelf erg verdienstelijk vader Lever speelt, is sober maar effectief. Ook dit keer geeft een videoscherm het decor een extra dimensie. Het publiek krijgt zo een prachtig zicht op de gang waardoor de personen opkomen, maar ook weggaan. Vluchten...
Mayra Hondema als Rozet IJzerman © Nico Altenburg
Maar datzelfde videoscherm bezorgt het publiek ook even een vreemd moment als plotsklaps een interviewfragment wordt vertoond met de echte Meta Lever. Inderdaad. Ze leeft en woont nog in Sneek, 95 jaar alweer! En onderstreept met haar uitgesproken herinneringen nogmaals de waarheid van de voorstelling. Aandoenlijk.

Knullig

Toch blijft de vraag waarom regisseur Lucinenne van der Meulen hiervoor heeft gekozen. Want als later meer fragmenten en ook nog eens wat knullig in beeld worden gebracht, is het mij niet duidelijk wat dit toevoegt aan de voorstelling.
De persoon Meta Lever, op het podium fraai gespeeld door Lisa Tuinier, heeft ons immers al duidelijk gemaakt dat je een oorlog kunt overleven door de vijand wijs te maken dat je van niets weet. Dat je met het predicaat onschuldig vrijuit gaat. Maar wat is dat precies, vrij? En wat is schuld? Weet u het nog? Oorlog haalt immers alles overal. Chaos!

Waarheid

Het enige dat overeind blijft, is dat huis aan het Kleinzand in Sneek. Dat we voortaan niet meer alleen als een museum kunnen zien, maar voorgoed als het woonhuis van de familie Lever. En daarbij de waarde van waarheid, die deze voorstelling Door het donker ons heeft opgeleverd.
Alle voorstellingen zijn uitverkocht, maar Door het donker verdient een reprise. Mooi in al zijn eenvoud!"