Vroegere gemeente Sneek niet betrokken bij onteigenen Joods vastgoed

Ruby de Vries © Omrop Fryslân, Casper Slotboom
Gemeente Súdwest-Fryslân is blij dat voorganger gemeente Sneek niet betrokken was bij het onteigenen van Joods vastgoed in de oorlog. Dat bleek na onderzoek van geschiedenisstudent Ruby de Vries.
Masterstagiaire Ruby de Vries uit Bolsward legt uit waar haar onderzoek precies over ging: "Het heeft betrekking gehad op de rol van het gemeentebestuur van Sneek bij de onteigening van Joods vastgoed. De Duitse bezetter heeft tijdens de oorlogsjaren onroerende goederen van Joden onteigend."
Dat kon om landbouwgrond gaan, maar ook om gebouwen van Joodse bedrijven en particulieren. "Het kwam wel voor dat Nederlandse gemeentebesturen er actief bij betrokken waren door zelf panden op te kopen van de bezetter. Maar dat heeft Sneek niet gedaan."
Dat is wel bijzonder, want in de oorlog had Sneek een burgemeester die aan de verkeerde kant stond. De aanleiding voor het onderzoek was een vraag van VPRO-onderzoeksprogramma 'Pointer' in 2020, vertelt gemeentearchivaris Jack de Vries. De commotie om het onderzoek heen liet verschillende gemeentes onderzoek doen naar hun oorlogsverleden.
Ruby de Vries deed onderzoek naar Joods vastgoed in Sneek
"De vraag was of we als gemeente onderzoek hadden gedaan naar de onteigening van Joods vastgoed. Dat sprak me meteen aan, ik dacht: daar moeten we iets mee doen. Ik heb aan het college gevraagd of het goed was dat we dat onderzoek zouden doen."
Tegelijkertijd kwam Ruby de Vries op het pad van het archief. "Omdat ze nog stage moest lopen voor haar studie. Ze moest nog een scriptie schrijven, dus de onteigening en het rechtsherstel was een mooi onderwerp."

Onderzoek in verschillende archieven

In cultuurhistorisch centrum De Tiid liggen de archieven van Súdwest-Fryslân en zijn voorgangers. Maar Ruby de Vries deed ook onderzoek bij het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies) en het Nationaal Archief in Den Haag.
"Na de oorlog moest het vastgoed teruggegeven worden aan de Joodse eigenaren", zo vertelt De Vries. Ze zocht ook uit hoe dat in Sneek was. "Daar is uitgekomen dat in alle gevallen regelingen zijn getroffen: dat zijn ofwel schikkingen ofwel teruggaven van het eigendom."
Er is geen bewijs gevonden dat de gemeente naheffingen en boetes opgelegd heeft aan Joodse vastgoedeigenaren die na de oorlogstijd terugkwamen naar Sneek. Ruby schreef het allemaal op in haar scriptie 'Alles verloren?'
Gemeentearchivaris Jack de Vries van Súdwest-Fryslân © Omrop Fryslân, Casper Slotboom
Een opluchting voor Jack de Vries en het gemeentebestuur. "Ik denk dat dit een bevestiging is van dat de rol van de gemeente op dit vlak nul is geweest. Dat is maar goed ook, want anders was het een heel ander verhaal geworden. Dan had je na moeten denken over het eventueel schadeloos stellen van nabestaanden."

Persoonlijke verhalen

Ruby de Vries kwam tal van persoonlijke verhalen tegen, zoals het verhaal van de Joodse Levi Nathan Velleman (1862-1942). "Hij was een man van 80 jaar die in 1942 vanuit zijn woning is gearresteerd. Samen met zijn huishoudster is hij gedeporteerd naar Auschwitz, waar ze om het leven gekomen. Als je zulke verhalen leest, krijgt het wel een emotionele kant. Als onderzoeker doet je dat wat."