Recensie van 'Het verdriet van de Zuiderzee': "Alles verglijdt"

Henk te Biesebeek over Het verdriet van de Zuiderzee © Orkater
'Het Verdriet van de Zuiderzee' mag niet aanzetten tot doemdenken. Toch ligt de nadruk in de voorstelling op de negatieve gevolgen van het afsluiten van de Zuiderzee. Gelukkig wel met de nodige ironie en humor.
Een mooie boeiende voorstelling op een prachtige locatie. Alweer! Het begin van de voorstelling brengt de toeschouwer meteen op het puntje van zijn stoel.
Terwijl het publiek het toneelbeeld nog in zich opneemt - een prachtige locatie aan het IJsselmeer met zicht over het water en de Aldemardumer Klif - komt een vogelfiguur langzaam op hen af. Met zijn fluitende lokroep, soms verleidelijk dan weer behoedzaam, krijgt deze vogel, in wie we de Friese musicus Sytze Pruiksma herkennen, een groep soortgenoten achter zich aan.

Een spiegel voor de mens

Een bont palet vogels, met onder andere een roerdomp, een spotvogel, een lepelaar en een grutto, houdt de toeschouwers meteen een spiegel voor.
Ondanks de vrolijke muziek is de boodschap duidelijk: die dode zee en het vervuilde land komt door u. De mensen. "Kijk waar we zijn. Alles verglijdt. Maar nu veel te hard."
Een bont gezelschap van vogels houdt de toeschouwer een spiegel voor © Henk te Biesebeek
Regisseur Geert Lageveen, afkomstig uit Drachten, heeft drie jaar aan de voorstelling gewerkt. Natuurlijk had hij daarbij oog voor de economische voordelen die de Afsluitdijk de maatschappij opleverde.
Maar zijn studie leerde hem ook dat het afsluiten van de Zuiderzee veel negatieve gevolgen heeft gehad voor natuur, cultuur en een hele generatie vissers.
"Ik wil niet preken, maar de mensen wel bewust maken", vertelde Lageveen eerder. Daarom ook dat in deze voorstelling de nadruk vooral ligt op die ecologische gevolgen.

Kansen voor een betere toekomst

Het verhaal is eigenlijk simpel. De jonge vrouw Grietje Bosker, vol vuur en kracht gespeeld door Keja Klaasje Kwestro, is klaar met haar armoedige bestaan als visvrouw. Zij ziet in de plannen van ingenieur Lely om de Afsluitdijk aan te leggen volop kansen voor een betere toekomst. Die zoekt ze bij de gebroeders Minne Minnes en Inne Minnes de Vries.
Nick Livramento Silva en Jasper Stoopsel als de vissers Minne Minnes en Inne Minnes © Ben van Duin
De broers De Vries vissen samen op hun kleine tjotter en zijn tevreden met hun vangst en minimaal bestaan. 'Kantjesvissers', zo worden ze spottend door de eigen gemeenschap genoemd. Maar ze zijn gelukkig, al droomt Inne wel van een grotere carrière op een nieuwe Lemster aak.
Tot afgrijzen van Minne zien beiden hoe steeds meer vissers hun boten inzetten voor de aanleg van die vervloekte Afsluitdijk. "De vergoeding voor één vracht keileem is voor ons een hele week vissen", realiseert Inne zich.

Werkelijkheid

Maar Minne verzet zich tegen deze 'toren van Babel', die de zee dood zal maken. Als zijn oproep tot protest echter niets oplevert en zijn netten meer graten dan vis bevatten, geeft hij op. Hij legt zijn pet op de rotswand, doet een streng lood om zijn middel en loopt de zee in.
Net als de Hindelooper visser Doede Mulder in 1933 om die reden werkelijk zelfmoord heeft gepleegd, zo weten wij intussen. Dat geeft tegelijkertijd de meerwaarde aan van het stuk. De hele voorstelling is gebaseerd op de werkelijkheid, een stukje Friese geschiedenis.

Boerenprotesten in ander daglicht

Inne heeft ondertussen gekozen voor een bestaan als boer op de nieuwe grond. En Grietje die de liefde van Minne niet kon krijgen, heeft eieren voor haar geld gekozen en is met hem meegegaan. Een beetje absurd om te horen hoe hij het land ruimschoots bewerkt met tonnen gif om een betere oogst te krijgen.
En hoe hij tegen de muggenplaag in de polder een vliegtuig grote wolken gif over het land wil laten uitstrooien. Dat zet dan alle boerenprotesten die we onderweg tegenkwamen zijn wel weer even in een ander daglicht. "De boer is de hoeder van de natuur!"
Keja Klaasje Kwestro als Grietje Bosker met muzikant/acteur Harald Austbo © Ben van Duin
Lageveen houdt echter woord dat hij geen verdoemenis wil preken. En dat doet hij met veel humor. Vooral als de acteurs en muzikanten in hun voortreffelijk gespeelde dubbelrollen als vogels, alle taferelen van ironisch commentaar voorzien.
Bijvoorbeeld de liefdesrelaties tussen man en vrouw op de korrel nemen. "Waarom doen jullie zo ingewikkeld? Waarom maken jullie elkaar zo ongelukkig?" En daarbij beeldend laten zien hoe zij dat beter aanpakken. Prachtig.

Leugenbank

Heerlijk ook die scène van de oude vissers met hun sterke verhalen op de leugenbank. Dan blijkt ook hoe veelzijdig alle spelers en muzikanten zijn. Een uitstekende samenwerking van zang, muziek en acteren op hoog niveau. Een compliment ook voor Radek Fedyk en Sytze Pruiksma voor de composities. Niks geen intellectuele instrumentale kunststukjes, maar degelijk gemaakte theatermuziek.
Wat dat betreft hoeft de toeschouwer ook geen experimenteel theater met artistieke verrassingen te verwachten. Lageveen heeft van 'Het Verdriet van de Zuiderzee' traditioneel theater gemaakt. In een perfecte uitvoering, die geen moment verveelt. Dat dan wel.
Het verdriet van Minne Minnes gespeeld door Nick Livramento Silva © Ben van Duin
Aangrijpend ook om te zien hoe Grietje Bosker steeds dieper in haar ellende wegzakt. Tussendoor wordt het publiek geconfronteerd met het gruwelijke feit dat de polderdijken aangelegd zouden zijn met tussen het puin nog slachtoffers van het bombardement van Rotterdam.

Eerbetoon aan Joop Mulder?

Die vrouw, die juist veiligheid en toekomst van de dijk verwachtte, staat nu als het 'stille vrouwtje van de zee' over het water te staren. Wachten op vissers die niet terugkeren...
Dat beeld, hoe zij steunt op haar wandelstok, deed mij sterk denken aan het standbeeld van het vrouwtje bij Baaidunen op Terschelling. Ver gezocht misschien, maar ik zag hier ook een beetje een eerbetoon aan Joop Mulder. De artistieke idealist, die met theater en kunst zich ook inzette voor het behoud van de natuur.
De Afsluitdijk maakt de Zuiderzee tot IJsselmeer met alle gevolgen © Ben van Duin
Grietje heeft geen oog meer voor de positieve punten van de welvaart. Aan haar lijden komt pas een eind als Minne Minnes haar halen komt om te nachtvissen op zee. Dan voelt ze zich weer gelukkig en kan vreedzaam sterven.

Preek

Voor mij kon het boek daarmee dicht. Maar Lageveen laat de vogels nog een keer terugkomen. Met een luchtig en beschouwelijk lied.
Zover nog prima. Maar Lageveen gaat verder. En laat de vogels de mens oproepen om samen vrij naar een Griekse zege een paradijs in de wolken te bouwen. Waar alles goed en schoon zal zijn.
En denk erom: samen! "Jullie werken vanaf de grond. Wij vanuit de lucht. En meteen beginnen, anders is het te laat! "Toch een beetje een preek tot besluit, dus.