Monumentenwacht Fryslân: te folle beheiningen by ynspeksjes tuorren

10 mrt 2020 - 06:00

Monumentenwacht Fryslân is beheind as it giet om de ynspeksjes op tuorren. Dit seit boukundich ynspekteur Wijtze Peenstra nei oanlieding fan in ûndersyk dat Omrop Fryslân dien hat nei de feiligens fan Fryske tuorren. De kontrôles binne net ferplichte en de tuorren binne faak min berikber, wêrtroch't de ynspekteurs lang net alles besjen kinne.

REPO Mei op ynspeksje

Nei oanlieding fan twa ûnfeilige situaasjes mei de tuorren fan it stedhûs yn Boalsert en Hobbe van Baerdt-tsjerke op De Jouwer is Omrop Fryslân yn de wrâld fan de tsjerketoer dûkt. Hoe koe dit barre? En hoe grut is de kâns dat itselde oan de hân is by oare tuorren? De ynspekteurs, eigeners, mar ek de bestrider fan de grutste pleach fan de tuorren komme yn de kommende dagen oan it wurd.

Monumentenwacht Fryslân is in organisaasje dy't ynspeksjes útfiert op in soad monumintale gebouwen mei tuorren. It doel is om it ferfal fan monuminten foar te kommen. Mar dy kontrôles binne net ferplichte.

Gjin ferplichting

Hast alle gebouwen mei tuorren binne Ryksmonumint en falle ûnder de Erfgoedwet. Yn dy wet stiet dat de eigener it monumint ûnderhâlde moat en dat de monumintale eleminten burgen binne. Hoe't in eigener dit dwaan moat en wat dat ûnderhâld krekt betsjut, stiet der net yn beskreaun.

Ynspeksjes binne dêrom ek net ferplichte. Allinnich as de eigener subsydzje brûkt foar it ûnderhâld en de restauraasje is in ynspeksje ferplichte. Wol de eigener dit, dan kin dit fia Monumentenwacht of bygelyks in eigen boukundige.

Foto: Omrop Fryslân

Net goed te sjen

De ynspekteurs geane de hiele toer by del. Fan binnen en fan bûten. Yn de toer is net alles like goed te sjen. It makket it dreech om in toer foar de folle hûndert persint te beoardieljen.

We zijn geen stuntmannen. We gaan geen dingen proberen te bereiken waar een aanzienlijk valgevaar aan verbonden is.

Wijtze Peenstra, Monumenwacht Fryslân

De problemen by in ynspeksje begjinne by de foarm fan de toer. Der binne in soad spitse tuorren dêr't je net goed by kinne. Likegoed oan de binnen- as oan de bûtenkant. Peenstra: "We zijn geen stuntmannen. We gaan geen dingen proberen te bereiken waar een aanzienlijk valgevaar aan verbonden is." Dêrom wurdt de ynspeksje meastentiids dien mei in fierrekiker, mar dan kin it ynspeksjebedriuw noch hieltyd net alles goed fan tichteby besjen.

Dêrneist binne toerspitsen faak betimmere mei hout of ynklaaid mei lead. "Dit is vroeger gedaan om de constructie te beschermen", fertelt Peenstra. Se kinne it hout of lead der net samar ôf helje om't se gjin destruktyf ûndersyk dogge. "We mogen niks verwijderen om erachter te kijken. We gaan niet een hele vloer eruit trekken om te kijken wat eronder zit. Dat doen we alleen als er een sterk vermoeden is van een noodzaak om dit uit te voeren. Dan wordt dit in samenspraak met de eigenaar gedaan."

Hoe is der op De Jouwer en yn Boalsert ynspektearre?

Peenstra fertelt dat harren ûndersyk by tuorren dêrom beheind is ta wat se sjen kinne op dat momint. Dit is ek bard mei de tuorren op De Jouwer en yn Boalsert. "Er is een inschatting gemaakt van aantastingen die niet visueel te beoordelen waren. Er waren plekken die niet op een veilige manier bereikbaar zijn voor ons."

It iennige wat sy op it stuit dwaan kinne, is hjir in advys oer skriuwe. "We zetten het natuurlijk ook altijd in onze onderzoeksrapporten dat we niet alles konden inspecteren, maar dan is het aan de eigenaar om daar wat mee te doen. Wij geven alleen het advies." En dat is net altyd maklik, jout Peenstra oan. "Dat is soms wel eens lastig en een beperking. Maar we doen er alles aan om dit op de juiste manier te beoordelen."

Foto: Omrop Fryslân

In oantaasting troch in bûnte kjifkrobbe is hiel oars as bygelyks in ferrot kezyn. Dat kinst oan de bûtenkant sjen, dat kin no net.

Willem de Graaf, boukundige

Op it momint dat in ynspekteur wol oeral by komme kin, is der noch in probleem dêr't hy tsjinoan rint: de bûnte kjifkrobbe. It is ien fan de grutste fijannen fan tsjerketuorren. De larve fan dit bistje kin grutte skea feroarsaakje en libbet binnen yn de balke. Fan de bûtenkant ôf kin de ynspekteur dit dus net sjen.

Willem de Graaf hat dit al faak meimakke. Hy is boukundige en hat 26 tuorren fan de Stichting Alde Fryske Tsjerken yn behear. "In oantaasting troch in bûnte kjifkrobbe is hiel oars as bygelyks in ferrot kezyn. Dat kinst oan de bûtenkant sjen, dat kin no net." Kinst wol in ynskatting meitsje fan de bûtenkant ôf, neffens de Graaf. Mar dan kinst noch net spesifyk sizze wat it probleem is.

Kin de feiligens wol garandearre wurde?

"Je dogge as ynspekteur fansels je bêst om alles wat der net goed is wol te sjen, mar de earnst fan de situaasje kinne je net hielendal goed ynskatte", seit De Graaf. Hy makket him nettsjinsteande de beheining gjin soargen oer de feiligens fan tuorren dit hy yn behear hat. "Ik doch dit wurk no tritich jier en dit ha ik noch nea meimakke dat in toer yn sa'n minne steat wie."

Foto: Wikipedia

In opsje om dochs efter de steat fan de toer te kommen is in destruktyf ûndersyk, mar dat bart net in soad. De Graaf: "As der twivel is oer de steat dan is dat eins dyn iennige opsje om der efter te kommen. Mar dat wolle de eigener en ik leaver ek net. It taast de monumintale wearde fan it pân oan."

In destruktyf ûndersyk hâldt yn dat de toer útinoar helle wurde moat. Bygelyks gatten yn de balken boarje om te sjen oft de bûnte kjifkrobbe deryn sit. It is in grutte yngreep dy't in soad jild kostet, neffens de Graaf. De eigeners fan de tuorren hawwe dat der dêrom net altyd foar oer.

De oplossing: drûge tuorren en fentilaasje

Neffens de Graaf is dit dêrom net de oplossing. "De bûnte kjifkrobbe sit der hast altyd wol, mar de skea hoecht net altyd sa grut te wêzen." Wol kinne de tuorren sa ûndraachlik mooglik makke wurde foar de bûnte kjifkrobbelarve om yn te oerlibjen, seit er. "Dat kin troch derfoar te soargjen dat it hout yn de toer drûch is. Dêrneist is ek fentilaasje yn de toer in goed idee." Dit soe derfoar soargje dat de larve sa min mooglik aktyf is.

Woansdei de tredde ôflevering fan de rige oer ûnfeilige tuorren. Dan oer it bist dat de ynspekteurs in hiel soad tsjin komme: de bûnte kjifkrobbe. De 'bonte knaagkever' is mar acht milimeter grut, mar ien fan de grutste fijannen fan tuorren.

(Advertinsje)
(Advertinsje)