ACHTERGRUN: Sâltwinning: wol skea, net folle baten

14 okt 2019 - 12:00

Nederlân is yn Europa de op ien nei grutste produsint fan sâlt. De sâltwinning hat lange tiid yn it skaad stien fan de gaswinning. Krekt as by it gas binne de skealike gefolgen lang bagatellisearre. Dêr komt stadichoan feroaring yn. Mar in 'ôfbouplan' ûntbrekt noch.

[auteurs: Goos de Boer en Arne van der Wal]

Foto: Omrop Fryslân

Dit artikel yn 1 minút

Wêr giet dit oer?

  • Nei Dútslân is Nederlân de grutste sâltprodusint fan Europa. It grutste diel fan dat sâlt komt út de boaiem yn Twinte en Noardeast-Grinslân, mei lytsere sâltwinningsgebieten yn it westen fan Fryslân.

  • Mar sâltwinning is net sûnder gefaren. It sâlt dat wûn wurdt, lit kavernes (holten) achter, guon sa grut as in fuotbalstadion. Wannear't dy ynstoarte, fersakket de boaiem en kinne enoarme sinkholes ûntstean.

Wêrom moat ik dit lêze?

  • Sâltwinning hat lang it 'ondergeschoven kindje' west fan de gaswinning. De negative gefolgen binne dêrom lang bagatellisearre of goedpraat ûnder it it mom fan wurkgelegenheid.

  • De mynboubedriuwen dy't it sâlt winne, binne yntusken yn bûtenlânske hannen. Dêrtroch floeit de winst foar in grut part oer de grins, wylst de kosten fan de skea op de skouders fan de Nederlânske belestingbeteller telâne komme.

Hoe hat FTM dit ûndersocht?

  • Dit artikel makket diel út fan it ûndersyk nei de gefolgen fan sâltwinning yn Noard- en East-Nederlân, dat FTM en de publike regionale omroppen Omrop Fryslân, RTV Noord, RTV Drenthe en RTV Oost dien ha.

  • It ûnderwerp is mei bepaald troch it publyk fan FTM en de omroppen yn de pitchwedstriid #noordoostpitch. De regionale omroppen fan Noard- en East-Nederlân jouwe dizze wike ekstra omtinken oan de sâltwinning yn har provinsje.

Lêstiid: 18 minuten

Op it earste gesicht liket sâlt yn neat op ierdgas. Nim allinnich al de opbringsten: de steatskas hat sûnt 1965 hast 417 miljard euro oan ierdgasbaten ynbard, wylst de opbringsten fan de konsesjes foar sâltwinning te ferwaarleazgjen binne. Yn it Jaarverslag Delfstoffen en aardwarmte wurdt in soad oar sâlt sein, mar neat oer de sâltbaten foar de Steat. Dy binne der dan ek net.

Yn dat opsicht is sâlt it 'lelijke eendje' fan de Nederlânske boaiemskatten. Dochs is sâlt nei ierdgas it wichtichste mineraal dat yn Nederlân wûn wurdt. Nederlân telt 16 winningsfergunningen foar sâlt; de lokaasjes befine har allegear yn it noarden en easten fan Nederlân. Yn 2018 waard 6,7 miljoen ton sâlt wûn. Nederlân is dêrmei nei Dútslân de twadde produsint fan sâlt yn Europa. Wrâldwiid stiet ús lân op it njoggende plak.

De sâltwinning hat altyd yn it skaad fan it gas stien, hielendal as it giet om it omtinken om de risiko's. Dat omtinken is der lokaal wol, mar it ûnderwerp stiet net skerp op de radar fan de nasjonale polityk. De risiko's en de maatskiplike kosten binne altyd bewust of net weiwiuwd.

Krekt as by de gaswinning. "In beide gevallen worden de risico's gebagatelliseerd, met als gezamenlijk motief economisch gewin. Het lijkt verdacht veel op elkaar", seit Adriaan Houtenbos, âld-NAM-meiwurker en sûnt 2000 ûnôfhinklik spesjalist op it mêd fan boaiemdelgong. Houtenbos hat jierren achterinoar om 'e nocht warskôge foar de boaiemdelgong as gefolch fan gaswinning yn Noard-Nederlân. Neffens him ferrint dy delgong rapper en ritiger as de achterhelle modellen fan de NAM foarsizze.

Hoewol't ûngelyk oer him tocht wurdt, wurdt Houtenbos tsjintwurdich wól serieus nommen. Hy waard as saakkundige útnûge by it alderearste rûnetafelpetear oer sâltwinning fan de fêste Keamerkommisje foar Ekonomyske Saken en Klimaat, yn septimber 2018. Yn syn position paper stelde Houtenbos dat ek by de sâltwinning, "in tegenstelling tot de gangbare mening in de sector, aardbevingen ontstaan. Aardbevingen door zoutwinning leveren dezelfde schade op als die door gaswinning". Houtenbos seit dat by alle ynsidinten dy't der de ôfrûne jierren west ha, gjinien "vóór aanvang van de winning als reële mogelijkheid werd onderkend".

Foto: Omrop Fryslân

Dizze wike publisearret Omrop Fryslân ferhalen oer de ferskillende kanten fan de sâltwinning yn Fryslân. Dit is diel ien fan ús ûndersyk. Tiisdei litte we sjen hoe't de sâltwinning fan lân nei de Waadsee ferpleatst waard.

De fjouwer noardlike regionale omroppen setten earder dit jier mei ûndersykssjoernalistyk platfoarm Follow the Money de 'Noord & Oost Pitch' út. Ynwenners fan Fryslân, Grinslân, Drinte en Oerisel koenen in ûnderwerp pitche dêr't sy fan fine dat der mear ûndersyk nei dien wurde moat. Jakoba Gräper út Veendam wûn de pitch. Sy stelde foar om de sâltwinningssektor ris goed ûnder de loep te nimmen. Yn alle fjouwer de provinsjes spylje ferhalen dy't te krijen hawwe mei de gefolgen fan sâltwinning.

Veel van deze potentiële sinkholes zullen groter en dieper zijn dan die in 1991.

Warskôging fan AkzoNobel yn 2015

Mei oare wurden: wy tinke wol dat de risiko's leech binne, mar yn werklikheid ha we der benammen net sa'n goed byld fan. Houtenbos is fan miening dat de oerheid by de beoardieling fan de risiko's te bot útgiet fan de teoretyske modellen dy't de mynbouwer ferstrekt hat. En dy ha neffens Houtenbos noait akkuraat west.

Krekt as by de gaswinning waagje ekonomyske belangen yn de sâltwinning swierder as it algemien maatskiplik belang, konstatearret Houtenbos. Pogingen om feiten boppe tafel te krijen, wurde "in de praktijk ernstig belemmerd door een gekunsteld beroep op bedrijfsvertrouwelijkheid/concurrentiegevoeligheid", seit Houtenbos. "Zo stuitte de vrijgave van de meest saillante details van recente incidenten in de voorbereiding van dit rondetafelgesprek op bezwaren van mijnbouwers."

Ynsidint nei ynsidint

En ynsidinten, dy ha der de ôfrûne desennia west. Sterker, ferskate ynsidinten kinne direkt taskreaun wurde oan de sâltwinning. It beruchtste gefal datearret út 1991: doe stoarte yn Twinte in sâltkaverne yn, mei in djippe kûle yn de grûn as gefolch. Der binne op it stuit noch 41 oare kavernen yn Nederlân, dy't neffens eigener Nouryon (earder AkzoNobel) yn potinsje ynstabyl binne: "Veel van deze potentiële sinkholes zullen groter en dieper zijn dan die in 1991", warskôge AkzoNobel yn 2015.

Nei ferskate ynsidinten, wêrby't sprake wie fan lekkaazjes, stiet Nouryon sûnt 2016 ûnder ferskerpe tafersjoch fan Staatstoezicht op de Mijnen (SodM). Dochs giet de produksje troch, sa befêstige minister Eric Wiebes fan Ekonomyske Saken en Klimaat (EZK) op 3 oktober yn in Keamerbrief. Oanlieding dêrfoar wie dat SodM dizze simmer yn in brief oan Nouryon fêststeld hie dat der noch hieltyd tekoartkommingen binne yn de feilichheidsstruktuer. It ferskerpe tafersjoch bliuwt foarearst hanthavene.

Ek yn Fryslân ha ynsidinten west. Boeren yn de omjouwing fan Harns hienen te krijen mei wetteroerlêst op harren lân nei't bliken die dat de boaiemdelgong folle rapper gong as ferwachte. Takom jier ferpleatst it bedriuw de sâltwinning folslein nei see, trije kilometer foar de kust fan Harns. Dêrfoar hat it Ryk in nije winningsfergunning ôfjûn.

Foto: Omrop Fryslân
(advertinsje)
(advertinsje)