Dit zijn de Friese foto's voor de landelijk foto-tentoonstelling over de oorlog

01 maaie 2020 - 17:00

Er zijn zeven foto's uit Fryslân geselecteerd voor het landelijke project De Tweede Wereldoorlog in 100 foto's. Alle provincies hebben een bijdrage geleverd aan de tentoonstelling. Het gaat om beelden die de oorlog zichtbaar en voelbaar maken.

Het project is opgezet door het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies), omdat Nederland dit jaar 75 jaar bevrijd is. Het wordt gedaan in opdracht van Platform WO2 en is mogelijk gemaakt door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het vfonds.

Alle provincies hebben oorlogsfoto's aangeleverd waar iedereen op kon stemmen. De Friese selectie oorlogsfoto's is gekozen door Tresoar, Fries Verzetsmuseum, Historisch Centrum Leeuwarden, Provincie Fryslân, Leeuwarder Courant en Omrop Fryslân. Op 15 januari zijn de foto's uit onze provincie gepresenteerd. Een burgerforum onder voorzitterschap van Khadija Arib heeft uiteindelijk de 100 foto's gekozen die voor de landelijke tentoonstelling zijn.

Volgens de organisatie 'geven deze foto's een uniek inzicht hoe we vandaag de dag in Nederland naar de jaren van oorlog en bezetting kijken.'

'Oog in oog met de oorlog'

De Friese foto's zijn (als de maatregelen tegen het coronavirus het toelaten) tussen 6 juni en 6 september te zien in het Fries Verzetsmuseum in de tentoonstelling Oog in oog met de oorlog. Deze is mogelijk gemaakt door Provincie Fryslân en Stichting Friesland 1940-1945. Er zijn bekende en minder bekende verhalen te zien uit de jaren van de bezetting.

Op 4 mei komen de foto's op www.in100fotos.nl en de NOS zal na de dodenherdenking een televisieprogramma uitzenden over het project op NPO2 om 20.35 uur.

Dit zijn de 7 foto's uit Fryslân die gekozen zijn voor de tentoonstelling:

Leden van de Nederlandse Arbeidsdienst bij Workum - Foto: Fries Verzetsmuseum

Ze vormen een lange rij, de leden van de Nederlandse Arbeidsdienst (NAD). In gelijke tred stappen de mannen door de polder bij Workum. De NAD-leden dragen spaden op hun schouders, als waren het geweren. Achter hen de rietgedekte Ho-molen aan de Homolefeart. De molen is al lang verdwenen, tegenwoordig ligt op deze locatie een van de sportvelden van V.V. Workum, naast de Sudergoawei.

Exerceren met de spade

Het paraderen met de spaden is het symbool van de NAD, een organisatie die in 1941 is opgericht door de bezetter. De mannen werken bij het aanleggen van wegen en kanalen en in de landbouw. Toch worden ze zo ook opgeleid voor bijvoorbeeld het graven van loopgraven. De NAD werkt eerst met vrijwilligers, maar vanaf 1942 zijn jongeren verplicht. Het duurt niet land voordat de organisatie onder nationaalsocialistische invloed komt. De opleiding heeft een sterk militair karakter, daar hoort het exerceren ook bij.

NAD-leden slapen in kampen, negen in Fryslân. Kamp Workum heet ook wel 'It Romme Fjild.' In 1944 schrijft een krant na een bezoek: "Wat de jongens leeren is: absolute gehoorzaamheid. Een bevel is een bevel en dat dient te worden opgevolgd. Misschien is dat niet altijd even aangenaam - het leven vraagt echter ook niet naar prettig of verdrietig, doch stelt zijn eischen, waaraan we eenvoudig hebben te voldoen."

Benjamin Raphaël en Jansje Pais - Foto: Griet de Jong (Tresoar, Fries Fotoarchief)

Het is goed mogelijk dat dit de laatste foto is van Benjamin Raphaël Pais en zijn zus Jansje. Ze lachen naar de fotograaf, maar de Jodenster op hun kleding doet al vermoeden wat er met hun zal gebeuren. De foto is in 1942 gemaakt aan de Noorderhaven in Harlingen. Daar wonen ze met hun ouders Raphaël Pais en Roosje Pais-Cohen. Op 23 november zijn de kinderen en Roosje vermoord in concentratiekamp Auschwitz. Vader Raphaël leeft nog drie maanden, maar komt op 28 februari 1943 om in hetzelfde kamp.

Er woonden 47 Joodse mensne in Harlingen. Slechts één heeft de oorlog overleefd.

Pier Nobach is gevangen genomen door de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten van Smallingerland - Foto: Tresoar (Fries Fotoarchief)

Hij kijkt verbitterd in de camera, Pier Nobach (1882-1965). Zijn handen zijn vastgebonden, om zijn schouder hangt het NSB-logo. Nobach woont net over de grens in Doezum en is NSB'er. Hij is berucht in het Fries-Gronings grensgebied. Rillingen lopen mensen over de rug als ze zijn naam horen.

Duivel van het Westerkwartier

Nobachs vrouw is Duits en zijn zwager is Ortskommandant. Zelf is hij informant voor de Sicherheitsdienst (SD). Hij warmt zich aan de macht om hem heen. Als Nobach vindt dat iemand naar Duitsland moet, dan wordt dat geregeld. Hij staat in oostelijk Fryslân bekend als 'de duivel van het Westerkwartier.'

Vergeling voor de dood

In 1943 probeert het verzet Nobach uit te schakelen. Daarbij komt zijn zoon om het leven. Nobach is in alle staten en meent dat het verzet van Surhuisterveen verantwoordelijk is voor de dood van zijn zoon. Als vergelding laat hij twee mannen executeren. Later volgt een razzia: 38 mensen worden naar Kamp Vught gebracht, twee mannen komen om.

Op 15 april 1945 arresteert de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten Nobach in de Surhuizumer Mieden. Hij wordt veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Toch is Nobach al na een paar maanden op vrije voeten, vanwege zijn slechte toestand. Hij sterft in 1965 in Zaltbommel.

De afvoerploeg van de bekende verzetsdaad 'De Overval' - Foto: Tresoar (Fries Fotoarchief)
(advertinsje)
(advertinsje)