De oorlog in Friese foto's: "Bevrijding, vlaggen en chocolade"

05 apr 2020 - 08:00

Geen oorlog zonder militaire strijd. Daar ontkomt ook Fryslân niet aan. Het vliegveld blij Leeuwarden is doelwit van bombardementen en in de provincie vallen burgerdoden. Maar in april 1945 komt de bevrijding. Elke zaterdag en zondag tussen 7 maart en 5 april zijn er bij Omrop Fryslân beeldverhalen te lezen over de Tweede Wereldoorlog, in het kader van het project De Tweede Wereldoorlog in 100 foto's.

De intocht van Canadese soldaten in Leeuwarden - Foto: Foto: P. Stallinga (Historisch Centrum Leeuwarden)

De kleur van de bevrijding

De bevrijding. De Canadese militairen die Leeuwarden binnenrijden horen bij het 3e verkenningssquadron van het legerkorps de Royal Canadian Dragoons. Als de soldaten naar het noorden afreizen, houden ze goed contact met het verzet. Zo worden de Canadezen op de hoogte gehouden van de activiteiten van de Duitsers.

Deze erg bijzondere foto is gemaakt door landbouwingenieur Pieter Stallinga. Hij woonde op de Groningerstraatweg 102 en toen de Canadezen over zijn straat Leeuwarden binnenkwamen, schoot hij een serie kleurenfoto's. Die zijn heel zeldzaam voor deze periode. Wat opvalt op de foto is dat de lantaarnpaal 'onthoofd' is. Omdat in de bezettingstijd de straten moeten worden verduisterd, is de bovenkant van de lantaarnpaal verwijderd. De onderkant is wit geschilderd.

Een Canadese soldaat in Marsum op 16 april 1945 - Foto: Fries Verzetsmuseum

Een portret van een onbekende Canadese soldaat in Marsum. Nadat Leeuwarden op 15 april 1945 bevrijd is, rijden de soldaten de dag erna naar het westen. Als ze door Marsum rijden, halen de dorpsbewoners hen feestelijk in. Daarna hergroeperen de militairen zich om verder te rijden naar Franeker en Harlingen.

De strijd is nog niet geleverd, want bij de Afsluitdijk zijn nog zware gevechten met Duitsers. Aan beide kanten - en ook onder de burgerbevolking - vallen nog veel slachtoffers.

Het bombardement van het vliegveld van Leeuwarden op 24 februari 1944 - Foto: Foto: Garmt van Kampen (Tresoar, Fries Fotoarchief)

Er trekt een grote kolom van rook over Leeuwarden, als op 24 februari 1944 vliegveld Fliegerhorst gebombardeerd wordt door Amerikaanse vliegtuigen. Deze foto is gemaakt vanaf een balkon in de Sint Jacobsstraat, boven fotografiewinkel VAKA van de familie Van Kampen.

De begrafenis van de geëxecuteerde broers Wierda - Foto: Fries Verzetsmuseum

Feest en verdriet

Het moet een zonnige voorjaarsdag zijn geweest, 19 april 1945. Leeuwarden is net enkele dagen bevrijd en overal is het feest, maar het is ook een dag van droefheid. De drie broers Mark, Klaas en Hyltje Wierda worden herbegraven op de Noorderbegraafplaats.

De Wierda's wonen aan de Emmakade in Leeuwarden. De broers doen van alles voor het verzet. Zo is Klaas medewerker van de LO, de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers. Hij helpt met bonkaarten, geld en levensmiddelen. Mark is onder meer inlichtingenman van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten en doet veel voor de illegaliteit. Hyltje is de jongste is de jongste broer, die wel hand en spandiensten doet voor het verzet, maar min of meer toevallig is meegenomen.

Want in de nacht van 7 op 8 april worden ze opgepakt, daarna bruut in het Burmaniahuis verhoord en bij Dronryp geëxecuteerd. Dat gebeurt op 11 april 1945, met 13 man tegelijkertijd, nét voor het einde van de oorlog. Ze krijgen eerst een plek in een massagraf. Maar als Nederland bevrijd is en de Duitsers weg zijn, worden de slachtoffers herbegraven. Nu met alle eer die ze toekomt. De koetswagens rijden onder grote belangstelling door de stad. Rechts kijkt een lid van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten nog eenmaal naar de kisten van de gebroeders Wierda.

Shermantanks op het Zaailand in Leeuwarden - Foto: Historisch Centrum Leeuwarden

Eigenlijk is het niet helemaal zeker of deze foto uit Leeuwarden wel uit de oorlogstijd komt. Het zouden ook Nederlandse tanks kunnen zijn enkele jaren na de bezetting, maar het is ook goed mogelijk dat het Canadese tanks zijn. Ze staan in ieder geval keurig zij aan zij voor het Paleis van Justitie aan het Wilhelminaplein, beter bekend als het Zaailand. In de dagen na de bevrijding staat er allerhande militair materieel in de stad. Zo ook deze Sherman M4A1-tanks.

Bolswarders op een Canadese wagen met de bevrijding - Foto: Jacob Stienstra (Tresoar, Fries Fotoarchief)

De hoek Jongemastraat en Marktstraat in Bolsward. Voor meubelzaak Lotstra en kledingwinkel Lunter staat een Canadese tankwagen. De stad wordt op 16 april 1945 bevrijd door het 13th Canadian Field Artillery Regiment. De Bolswarders wuiven en de bevrijders delen sigaretten, voedselpakketten en chocolade uit. Eindelijk is de bezetting voorbij.

Omdat Nederland dit jaar 75 jaar is bevrijd, heeft het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies) een project opgezet: De Tweede Wereldoorlog in 100 foto's. Dat wordt gedaan in opdracht van Platform WO2 en is mede mogelijk gemaakt door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het vfonds. Iedere provincie heeft oorlogsfoto's aangeleverd waar iedereen op kon stemmen. Op 15 januari zijn de foto's uit Fryslân gepresenteerd, beelden die de oorlog zichtbaar en invoelbaar maken. Een burgerforum kiest uiteindelijk de 100 foto's die overblijven voor een nationale tentoonstelling, die worden op 30 maart bekendgemaakt.

De selectie Friese oorlogsfoto's komt voorbij in deze verhalenreeks en is gekozen door Tresoar, Fries Verzetsmuseum, Historisch Centrum Leeuwarden, Provinsje Fryslân, Leeuwarder Courant en Omrop Fryslân. De Friese foto's zijn tussen 11 april en 16 september te zien in het Fries Verzetsmuseum in de tentoonstelling Oog in oog met de oorlog.

(advertinsje)
(advertinsje)