De oorlog in Friese foto's: "Menselijk schild van verzet"

28 mrt 2020 - 10:42

Fryslân laat de bezetting niet zomaar gebeuren. Als veel mensen in 1943 verplicht in Duitsland moeten werken, breekt een werkstaking uit. Een keerpunt, want het maakt dat het verzet zich meer organiseert. Sommige mensen duiken onder, saboteren en doen er alles aan om tegenstand te bieden. Elke zaterdag en zondag tussen 7 maart en 5 april zijn er bij Omrop Fryslân beeldverhalen te lezen over de Tweede Wereldoorlog, in het kader van het project De Tweede Wereldoorlog in 100 foto's.

Een locomotief in het water van de Potmarge in Leeuwarden - Foto: Fries Verzetsmuseum

Spoorsabotage

Leeuwarden, niet lang nadat de Duitsers ons land bezetten. In het water van de Potmarge ligt een locomotief. Bij de Duitse inval op 10 mei 1940 zijn er nog geen verzetsorganisaties actief. Maar het Leeuwarder spoorwegpersoneel draait de spoorwegbrug open voor een goederentrein. Door de locomotief en een paar wagons in het water van de stadsrivier te laten rijden, blokkeren ze de spoorlijn Leeuwarden-Groningen.

Het personeel vernielt ook wagons op het station en probeert de perronoverkapping omver te trekken, op beval van stationschef Blijham. Dat laatste lukt niet, maar zij vernielen van alles om het moeilijker te maken voor de Duitse opmars. Ook bij de Greunsbrug verdwijnt een onbemande locomotief in het water.

Onderduikers in een aardappelbult in Ternaard - Foto: Foto: J. Kamminga (Tresoar, Fries Fotoarchief)

Deze onderduikers zitten in april 1945 in een nagemaakte aardappelbult. Het zijn kantoorbediende Herman Dekker uit Zaandam, landarbeider Ype Huizinga uit Ternaard, student Koos van Houwst uit Apeldoorn en de boeren Pieter Hiemstra, Luitzen en Bolling Riemersma uit Ternaard. Opmerkelijk is dat juist in Ternaard een beruchte Landwachter woonde: Simon Wieringa. De Nederlandse Landwacht was een bewapende organisatie die grotendeels uit NSB'ers bestond. Wieringa verklikt diverse keren onderduikers. En, zo staat er na de oorlog in de krant, 'tal van huiszoekingen zouden zonder zijn verraderlijk werk niet mogelijk zijn geweest.' Het was de 'schrik van Ternaard.'

Gerrit Schuil en Gerben Oswald fan de Landelijke Knokploegen - Foto: Griet de Jong (Tresoar, Fries Fotoarchief)

Een kantoorbediende en een wegwerker: Gerrit Schuil en Gerben Oswald uit Harlingen. Zij zitten bij de Landelijke Knokploegen en beramen een aanslag op S.B. van Wijnen. Deze Harlinger politiecommandant zit achter diverse razzia's in de Zuiswesthoek. In november 1943 doen deze verzetslieden een aanslag op Van Wijnen. In de Nieuwstraat wordt hij door vijf kogels geraakt, maar hij overleeft het en Schuil en Oswald duiken onder.

'Terroristen'

De jongeman Frans Michon zit bij de SS, maar infiltreert ook in het verzet. Voor het aanwijzen van de daders is een beloning uitgeloofd van 10.000 gulden. Door zijn contacten in het verzet weet Michon van de aanslag van de Harlingers af. Hij verraadt hen. Schuil en Oswald worden in Sexbierum gearresteerd.

Op 14 februari 1944 komt het Polizeistandgericht bijeen. Op last van de 'Höhere SS- und Polizeiführer' worden beide mannen vanwege 'terroristische activiteiten' ter dood veroordeeld. "Het vonnis is, nadat het verzoek om gratie was afgewezen, met den kogel voltrokken," staat in de krant. Als Michon na de oorlog wordt opgepakt en de rechter hem naar het verraad vraagt, is het enige wat Michon zegt: "Ik had angst." Hij werd tot een levenslange gevangenisstraf veroordeeld, maar is later weer vrijgelaten.

Een poster in Leeuwarden: "Ze hangen ons de keel uit" - Foto: Historisch Centrum Leeuwarden

Niet al het verzet in de oorlogstijd is groot en draait om overvallen, spionage en onderduiken. Er is ook klein en symbolisch verzet. Sommige dragen bijvoorbeeld manchetknopen in hun mouwen die gemaakt zijn van uitgezaagde dubbeltjes, zodat het portret van koningin Wilhelmina te zien is. Deze verzetsposter is hangt in Leeuwarden: "Ze hangen ons de keel uit," staat erop. Ernaast is een man getekend die twee Duitse soldaten uitspuugt.

In groep onderduikers in Ruigahuizen - Foto: NIOD

De mannen poseren parmantig voor de camera, de handen in de zij en de pet scheef op het hoofd. Het gaat om een groep onderduikers, die omstreeks 1943-1944 bij de familie De Vries aan de Tsjerkhôfleane in Ruigahuizen verblijven. Dit dorp ligt tussen Nijemirdum en Balk in een ruig begroeide streek. Naast het dorpje liggen de Starnumanbossen en de Bremer Wildernis, waar meer onderduikers een veilig heenkomen vonden.

Een BS-lid bij de Landwacht-auto naast de Woudpoortsbrug in Dokkum - Foto: Fries Verzetsmuseum

Canadezen bevrijden Dokkum op 14 april 1945 en nemen de plaatselijke Landwacht gevangen. Partijgenoten krijgen daar lucht van een waarschuwen de Landwacht-post in Leeuwarden. Deze stuurt hulptroepen en onder Dokkum besluiten Landwachters twee burgers aan te houden en vast te binden aan hun auto. Het gaat om Pieter Eekfhoff en Oege Monsma uit Broeksterwâld. Een wreed besluit, de mannen dienen als menselijk schild.

Menselijk schild

Eén Landwachter zit achter het stuur, de anderen lopen verscholen achter de auto. Bij de Woudpoortsbrug van Dokkum wacht de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten hen op. Het verzet neemt de wagen bij het tevoorschijn komen direct onder vuur, niet wetende van de vastgebonden burgers. Eekhoff sterft meteen, Monsma overleeft het maar bezwijkt bijna een week later aan zijn verwondingen.

De auto wordt vernield en de Landwachters vluchten Dokkum in. Uiteindelijk worden de mannen aangehouden, staat in de Heerenveensche Koerier. "De schuldige landwachters zijn thans, dank zij het ijverig speuren der Dokkumer politie, opgespoord. Ze zullen hun straf ongetwijfeld niet ontgaan."

Omdat Nederland dit jaar 75 jaar is bevrijd, heeft het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies) een project opgezet: De Tweede Wereldoorlog in 100 foto's. Dat wordt gedaan in opdracht van Platform WO2 en is mede mogelijk gemaakt door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het vfonds. Iedere provincie heeft oorlogsfoto's aangeleverd waar iedereen op kon stemmen. Op 15 januari zijn de foto's uit Fryslân gepresenteerd, beelden die de oorlog zichtbaar en invoelbaar maken. Een burgerforum kiest uiteindelijk de 100 foto's die overblijven voor een nationale tentoonstelling, die worden op 30 maart bekendgemaakt.

De selectie Friese oorlogsfoto's komt voorbij in deze verhalenreeks en is gekozen door Tresoar, Fries Verzetsmuseum, Historisch Centrum Leeuwarden, Provinsje Fryslân, Leeuwarder Courant en Omrop Fryslân. De Friese foto's zijn tussen 11 april en 16 september te zien in het Fries Verzetsmuseum in de tentoonstelling Oog in oog met de oorlog.

(advertinsje)
(advertinsje)