Te weinig geld beschikbaar voor onderhoud torens

12 mrt 2020 - 06:09

Voor het onderhoud van torens moet meer subsidie komen. Dat geven verschillende eigenaren van torens aan bij Omrop Fryslân naar aanleiding van het onderzoek naar veiligheid van torens in Fryslân. De subsidieregeling die er nu is, is veel te weinig, waardoor eigenaren voor het grootste deel van deze kosten opdraaien en soms het minimale onderhoud doen.

Naar aanleiding van twee onveilige situaties met de torens van het stadhuis in Bolsward en de Hobbe van Baerdt-kerk in Joure is Omrop Fryslân in de wereld van de kerktorens gedoken. Hoe kon het gebeuren? En hoe groot is de kans dat hetzelfde aan de hand is bij andere torens? De inspecteurs, eigenaren, maar ook de bestrijders van de grootste plaag van de toren, komen in de volgende dagen aan het woord.

Duur onderhoud

Het onderhouden van de kerktoren is duur, zeggen verschillende eigenaren. Er moet vaak wat gebeuren omdat de toren boven alles uitsteekt en kwetsbaar is. En het kost al een ton om sommige torens alleen nog maar in de steigers te hebben. Veel eigenaren kunnen dat zelf niet betalen.

Een voorbeeld is de kerktoren van Scharnegoutum, die net gerestaureerd is. Meer dan 150.000 euro moest er vorig jaar komen en toen moest de kerkgemeenschap in de buidel tasten. Een derde is betaald met subsidie van de provincie, nog eens 50.000 hebben ze zelf betaald en de rest van het geld is met verschillende doneeracties ingezameld.

Ytsen Tamminga van de kerke noemt het een zaak van lange adem. "Van vandaag op morgen heb je het geld niet. Reserves hebben we wel, maar die wil je ook niet altijd aanspreken. Dat is de bedoeling niet."

Wij hebben twee torens waar wij maar 500 euro per jaar subsidie voor krijgen. De subsidie is niet eens voldoende voor de huur van een hoogwerker.

Harm Haitsma, voorzitter stichting Monument Onderhoud Súdwest Fryslân

Ook de stichting Monument Onderhoud Súdwest Fryslân heeft te maken met veel onderhoud en krijgt geen verdiensten van hun zestien torens. In de laatste vijf jaar hebben ze bijna een miljoen euro betaald aan onderhoud. De helft ervan is door subsidie betaald.

Alleen die zijn sinds een paar jaar veel moeilijker te onderhouden, zegt voorzitter Harm Haitsma. "De subsidieregeling van het Rijk is de afgelopen jaren veel minder geworden."

Het subsidiebedrag is gebaseerd op anderhalf procent van de herbouwwaarde en dat bedrag is zo klein dat het geld eigenlijk al op is voor alleen een hoogwerker of de steiger. Haitsma: "Wij hebben twee torens waar we maar 500 euro per jaar subsidie voor krijgen. Maar er is één keer in de twee jaar een complete schilderbeurt nodig. De subsidie is niet eens voldoende voor de huur van een hoogwerker."

Foto: VDM-Luchtvideo

Gemeenten willen van torens af

Door deze hoge kosten krijgen stichtingen steeds meer torens in beheer. Ze worden overgedragen door bijvoorbeeld gemeenten, die soms een toren in beheer hebben. Voor hen is het ook moeilijk om de kosten te dekken: de gemeenten kunnen geen gebruik maken van fondsen of de acties van de gemeenschap.

In de afgelopen vijf jaar hebben de elf gemeenten met elkaar bijna 1,5 miljoen euro uitgegeven aan onderhoud en restauraties van hun torens. Daarvan is gemiddeld een kleine 20 procent betaald met subsidies en de rest komt van de gemeente zelf.

De gemeente Opsterland wil vanwege die reden graag af van hun vier torens, maar dat is tot nu toe nog niet geslaagd. De gemeente heeft overleg gehad met de kerkbesturen en stichtingen, maar die willen het onderhoud ook niet overnemen. Johan de Boer van de gemeente: "Ik denk dat dit komt doordat de kerktorens niets opleveren, maar wel veel kosten."

Wie is de eigenaar?

Een toren kan drie eigenaren hebben: de kerk, de gemeente of een stichting.

De meeste torens zijn in bezit van de kerkelijke gemeente, die ook eigenaar is van de kerk. Maar er zijn momenteel ook 32 torens die het eigendom zijn van de burgerlijke gemeente. Dit komt door een wet van Napoleon in 1798. Onder zijn bewind kregen de torens een militaire functie. Ze werden bijvoorbeeld gebruikt als uitkijkpost, maar ook om boodschappen door te geven. Daarom wilde hij dat de staat, en dus de burgerlijke gemeente, het beheer over de torens had.

Omdat het onderhoud van een toren niet de kerntaak van de gemeente is, wilden veel gemeenten van hun torens af. Daarom zijn er stichtingen opgericht om het beheer van hen over te nemen. Een van de bekendste stichtingen, als het gaat om torens, is de Stichting Alde Fryske Tsjerken. Die stichting heeft momenteel 26 kerktorens in bezit.

'Als er geen geld is, houdt het op"

Hoe het nu moet in de toekomst, is lastig te zeggen. Haitsma: "De kerkelijke gemeenten kunnen het niet meer. Ze hebben de centen er niet voor en de mensen er niet voor. Wanneer het hen niet lukt om het geld rond te krijgen, doen ze minimaal onderhoud. Dat gaat dan een tijdje zo door en dan moet het rigoureus worden aangepakt. Dat kost nog veel meer."

Ook Tamminga ziet problemen in de toekomst: "Wij hebben hier nog een gemeenschap die nog goed meedoet, maar er zijn veel dorpen waar dat niet meer het geval is."

Beide mannen vinden daarom dat de rijkssubsidie moet worden aangepast. Maar er zijn wel wat kanttekeningen bij. Tamming: "Hoeveel geld is er dan wel niet nodig om de boel in stand te houden? In bepaalde mate verpaupert ook een groot deel van de gebouwen. Het is jammer, maar hoe wil je het omdraaien? Als er geen geld is houdt het op een bepaald moment op."

Foto: VDM-Luchtvideo

Hoe zit dat met de subsidie?

Eigenaren van torens kunnen de 'Subsidieregeling instandhouding monumenten' (Sim) aanvragen voor rijksmonumenten die geen woonhuis zijn. Zoals een kerk, molen of fabriek. Het geld is bedoeld voor regulieren onderhoudskosten op basis van een zesjarig onderhoudsplan. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) beoordeelt de aanvragen en verdeelt het beschikbare budget.

Over een periode van vijf jaar bekeken, hebben kerkgebouwen (en ook torens) in Fryslân een bedrag van bijna negen miljoen euro gekregen aan subsidie. Dat bedrag lijkt hoog, maar wanneer je kijkt naar wat er van overblijft per jaar per kerk, is dat niet zoveel. Die negen miljoen is verdeeld over 313 Friese kerken, over een periode van zes jaar. Dat betekent dat een kerk of kerktoren gemiddeld moet worden onderhouden met 4.7000 euro per jaar.

Subsidie onderhoud kerkelijke gebouwen (SIM)

Subsidie onderhoud kerkelijke gebouwen (SIM)
Jaar Aantal gebouwen Bedrag
2018 93 2.587.830
2017 44 1.230.257
2016 100 2.966.647
2015 28 742.689
2014 48 1.286.079
Totaal
(advertinsje)
(advertinsje)