Monumentenwacht Fryslân: te veel beperkingen bij inspectie torens

10 mrt 2020 - 06:00

Monumentenwacht Fryslân is beperkt als het gaat om de inspecties op torens. Dat zegt bouwkundig inspecteur Wijtze Peenstra naar aanleiding van een onderzoek naar de veiligheid van Friese torens dat Omrop Fryslân heeft gedaan. De controles zijn niet verplicht en de torens zijn vaak slecht bereikbaar waardoor de inspecteurs lang niet alles kunnen bekijken.

Naar aanleiding van twee onveilige situaties met de torens van het stadhuis in Bolsward en de Hobbe van Baerdt-kerk in Joure is Omrop Fryslân de wereld van de kerktoren ingedoken. Hoe kon dit gebeuren? En hoe groot is de kans dat hetzelfde speelt bij andere torens? De inspecteurs, eigenaars, maar ook de bestrijder van de grootste plaag van de toren komen in de komende dagen aan het woord.

Monumentenwacht Fryslân is een organisatie die inspecties uitvoert op veel van de monumentale gebouwen met torens. Het doel is om het verval van monumenten te voorkomen. Maar die controles zijn niet verplicht.

Geen verplichting

Bijna alle gebouwen met torens zijn Rijksmonument en vallen onder de Erfgoedwet. In die wet staat dat de eigenaar het monument moet onderhouden en dat de monumentale elementen geborgen zijn. Hoe een eigenaar dit moet doen en wat dat onderhoud precies betekent, staat er niet in beschreven.

Inspecties zijn daarom ook niet verplicht. Alleen als de eigenaar subsidie voor onderhoud en restauratie gebruikt, is een inspectie verplicht. Wil de eigenaar dit, dan kan dit via Monumentenwacht of bijvoorbeeld een eigen bouwkundige.

Foto: Omrop Fryslân

Niet goed te zien

De inspecteurs gaan langs de hele toren, van binnen en van buiten. In de toren is niet alles even goed te zien. Het maakt het lastig om een toren voor de volle honderd procent te beoordelen.

We zijn geen stuntmannen. We gaan geen dingen proberen te bereiken waar een aanzienlijk valgevaar aan verbonden is.

Wijtze Peenstra, Monumenwacht Fryslân

De problemen bij een inspectie beginnen bij de vorm van de toren. Er zijn veel spitse torens waar je niet goed bij kan. Even goed aan de binnen- als aan de buitenkant. Peenstra: "We zijn geen stuntmannen. We gaan geen dingen proberen te bereiken waar een aanzienlijk valgevaar aan verbonden is." Daarom wordt de inspectie meestal met een verrekijker gedaan, maar dan kan het inspectiebedrijf nog altijd niet alles goed van dichtbij bekijken.

Daarnaast zijn torenspitsen vaak met hout betimmerd of met lood ingekleed. "Dit is vroeger gedaan om de constructie te beschermen", vertelt Peenstra. Ze kunnen het hout of lood er niet zomaar afhalen omdat ze geen destructief onderzoek doen. "We mogen niks verwijderen om erachter te kijken. We gaan niet een hele vloer eruit trekken om te kijken wat eronder zit. Dat doen we alleen als er een sterk vermoeden is van een noodzaak om dit uit te voeren. Dan wordt dit in samenspraak met de eigenaar gedaan."

Hoe is er in Joure en Bolsward geïnspecteerd?

Peenstra vertelt dat hun onderzoek bij de torens daarom beperkt is tot wat ze op dat moment kunnen zien. Dit is ook gebeurd met de torens in Joure en Bolsward. "Er is een inschatting gemaakt van aantastingen die niet visueel te beoordelen waren. Er waren plekken die niet op een veilige manier bereikbaar zijn voor ons."

Het enige wat ze op momenteel kunnen doen is hier een advies over schrijven. "We zetten het natuurlijk ook altijd in onze onderzoeksrapporten, dat we niet alles konden inspecteren, maar dan is het aan de eigenaar om daar wat mee te doen. Wij geven alleen het advies." En dat is niet altijd makkelijk, geeft Peenstra aan. "Dat is soms wel eens lastig en een beperking. Maar we doen er alles aan om dit op de juiste manier te beoordelen."

Foto: Omrop Fryslân

Een aantasting door een bonte knaagkever is heel iets anders dan bijvoorbeeld een verrot kozijn. Dat kan je aan de buitenkant zien, dat kan nu niet.

Willem de Graaf, bouwkundige

Op het moment dat een inspecteur wel overal bij kan komen, is er nog een probleem waar hij tegenaan loopt: de bonte knaagkever. Het is een van de grootste vijanden van kerktorens. De larve van dit diertje kan grote schade veroorzaken en leeft binnen in de balk. Vanaf de buitenkant kan de inspecteur dit dus niet zien.

Willem de Graaf heeft dit al veel meegemaakt. Hij is bouwkundige en heeft 26 torens van de Stichting Alde Fryske Tsjerken in beheer. "Een aantasting door een bonte knaagkever is heel anders dan bijvoorbeeld een verrot kozijn. Dat kan je aan de buitenkant zien, dat kan nu niet." Wel kan er volgens De Graaf een inschatting vanaf de buitenkant worden gemaakt. Maar dan kan nog niet specifiek gezegd worden wat het probleem is.

Kan de veiligheid wel gegarandeerd worden?

"Je doet als inspecteur natuurlijk je best om alles wat er niet goed is wel te zien, maar de ernst van de situatie kun je niet helemaal goed inschatten", zegt De Graaf. Hij maakt zich ondanks de beperking geen zorgen over de veiligheid van de torens die hij in beheer heeft. "Ik doe dit werk nu dertig jaar en ik heb nog nooit meegemaakt dat een toren in zo'n slechte staat was."

Foto: Wikipedia

Een optie om toch achter de staat van de toren te komen, is destructief onderzoek, maar dat gebeurt niet veel. De Graaf: "Als er twijfel over de staat is, dan is dat eigenlijk je enige optie om erachter te komen. Maar dat willen de eigenaar en ik liever ook niet. Het tast de monumentale waarde van het pand aan."

Een destructief onderzoek houdt in dat de toren uit elkaar gehaald moet worden. Bijvoorbeeld gaten in de balken boren om te zien of de bonte knaagkever erin zit. Het is een grote ingreep die veel geld kost, volgens De Graaf. De eigenaren van de torens hebben dat er niet altijd voor over.

De oplossing: droge torens en ventilatie

Volgens De Graaf is dit daarom niet de oplossing. "De bonte knaagkever zit er bijna altijd wel, maar de schade hoeft niet altijd zo groot te zijn." Wel kunnen de torens zo ondraaglijk mogelijk gemaakt worden voor de bonte knaagkeverlarve om in te overleven, zegt hij. "Dat kan door ervoor te zorgen dat het hout in de toren droog is. Daarnaast is ook ventilatie in de toren een goed idee." Dit zou ervoor zorgen dat de larve zo weinig mogelijk actief is.

Woensdag de derde aflevering van de serie over onveilige torens. Dan over het dier dat de inspecteurs vaak tegenkomen: de bonte knaagkever. Hij is maar acht millimeter groot, maar een van de grootste vijanden van torens.

(advertinsje)
(advertinsje)