De oorlog in Friese foto's: "Invallen en imponeren"

07 mrt 2020 - 08:13

De Duitse bezetter is vanaf mei 1940 in Fryslân. Dat wordt steeds zichtbaarder. Soldaten marcheren door de straten, allerhande voorwerpen en dieren worden gevorderd en politieke partijen worden verboden. Voor de Friezen betekent het aanpassing. Elke zaterdag en zondag tussen 7 maart en 5 april zijn er bij Omrop Fryslân beeldverhalen te lezen over de Tweede Wereldoorlog, in het kader van het project De Tweede Wereldoorlog in 100 foto's.

Leden van de Nederlandse Arbeidsdienst bij Workum - Foto: Fries Verzetsmuseum

Ze vormen een lange rij, de leden van de Nederlandse Arbeidsdienst (NAD). In gelijke tred stappen de mannen door de polder bij Workum. De NAD-leden dragen spaden op hun schouders, als waren het geweren. Achter hen de rietgedekte Ho-molen aan de Homolefeart. De molen is al lang verdwenen, tegenwoordig ligt op deze locatie een van de sportvelden van V.V. Workum, naast de Sudergoawei.

Exerceren met de spade

Het paraderen met de spaden is het symbool van de NAD, een organisatie die in 1941 is opgericht door de bezetter. De mannen werken bij het aanleggen van wegen en kanalen en in de landbouw. Toch worden ze zo ook opgeleid voor bijvoorbeeld het graven van loopgraven. De NAD werkt eerst met vrijwilligers, maar vanaf 1942 zijn jongeren verplicht. Het duurt niet land voordat de organisatie onder nationaalsocialistische invloed komt. De opleiding heeft een sterk militair karakter, daar hoort het exerceren ook bij.

NAD-leden slapen in kampen, negen in Fryslân. Kamp Workum heet ook wel 'It Romme Fjild.' In 1944 schrijft een krant na een bezoek: "Wat de jongens leeren is: absolute gehoorzaamheid. Een bevel is een bevel en dat dient te worden opgevolgd. Misschien is dat niet altijd even aangenaam - het leven vraagt echter ook niet naar prettig of verdrietig, doch stelt zijn eischen, waaraan we eenvoudig hebben te voldoen."

Deze paarden in Gytsjerk zijn door de bezetter gevorderd - Foto: Fotograaf: J. D. de Jong (Fotoarchief Leeuwarder Courant)

In de oorlog wordt er van alles geroofd door de bezetter, ook paarden. In de mobilisatieperiode van het Nederlandse leger werd dat al gedaan. Maar toen kregen boeren als compensatie nog een vergoeding. Bij de Duitsers gaat dat anders. Zij halen gewoon op wat ze willen. Alleen als mensen een 'dekbewijs' hebben van een hengstenboer, willen de Duitsers de paarden niet hebben. Zij hebben geen behoefte aan drachtige paarden. Daardoor wordt er flink gefraudeerd door eigenaren.

Deze borden in Leeuwarden laten de 'nazificatie' zien - Foto: Historisch Centrum Leeuwarden

Wie in Leeuwarden over de Harlingerstraatweg rijdt, komt in het midden van een rotonde het beeld Us Mem tegen. In 1941 pronkte deze bekende koe daar nog niet. Maar sinds 1940 staan er wel borden op het kruispunt. De borden wijzen naar bezettingsinstanties en zijn al vlug na de Duitse inval geplaatst. Het toont waar men heen moet om de bevelhebber van de Ordnungspolizei en de Sicherheitspolizei te vinden, maar het laat ook zien dat de Wehrmacht (het Duitse leger) een eigen brandstofdepot heeft. Het valt op dat er onderaan de paal een zwárt bordje hangt, Deutscher Kriegerfriedhof staat erop. Dat wijst naar de Duitse oorlogsbegraafplaats.

De WA marcheert op de Wirdumerdijk - Foto: Fotograaf: A. Bakker (Historisch Centrum Leeuwarden)

Niet lang na de Duitse inval, in de zomer van 1940, paradeert de Weerbaarheidsafdeling (WA) over de Wirdumerdijk in Leeuwarden. De WA valt onder de Nationaal-Soscialistische Beweging (NSB), de collaboratiepartij in de bezettingstijd. Maar het komt er eigenlijk op neer dat het knokploegen zijn. Ze pakken mensen hard aan die het oneens zijn met de NSB en zorgen voor opstootjes en rellen.

Imponeren in de hoofdstad

De WA'ers marcheren in hun zwarte uniformen met maar één doel: imponeren. Toch waren er uiteindelijk niet veel Friese WA'ers. In totaal zijn dat er ongeveer 250 geweest.

Een in 1945 gearresteerde 'moffenmeid' in Harlingen - Foto: Griet de Jong (Tresoar, Fries Fotoarchief)

Jelle Nauto van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten brengt op 17 april 1945 een vrouw naar een tijdelijk arrestantenlokaal in de gymnastiekschool aan de Hoogstraat. Harlingen wordt bevrijd en de Strijdkrachten pakken zo'n 30 'moffenmeiden' op. Zo worden de vrouwen genoemd die ervan verdacht worden een relatie te hebben met Duitse soldaten. Na de bevrijding zijn veel 'moffenmeiden' opgepakt. Als straf werden ze kaalgeschoren. Later blijkt dat niet iedereen pro-Duits is, sommigen waren slechts verliefd op een Duitse jongeman. Maar in het tumult van de bevrijding heeft men daar nog weinig oog voor.

Het gat dat door de crash van een bommenwerper bij Koudum is geslagen - Foto: Album Gerhard Koopmans (Tresoar, Fries Fotoarchief)

Op het eerste gezicht lijken deze kinderen gewoon in een bult grond te spelen. Maar het is niet zomaar een gat. De krater is in de nacht ervoor ontstaan door de crash van en vliegtuig.

Fries graf voor Canadezen

In de nacht van 2 op 3 juli 1942 stort een Canadese bommenwerper neer, die terechtkomt naast de Dammenseweg bij Koudum. Het vliegtuig moest eigenlijk naar Bremen, maar een nachtjager van de Luftwaffe schiet het neer. Drie bemanningsleden sneuvelen, zij krijgen in Koudum een graf. De Canadees Kingsley Brown overleeft de crash en na de oorlog schrijft hij zijn verhaal op.

Omdat Nederland dit jaar 75 jaar is bevrijd, heeft het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies) een project opgezet: De Tweede Wereldoorlog in 100 foto's. Dat wordt gedaan in opdracht van Platform WO2 en is mede mogelijk gemaakt door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het vfonds. Iedere provincie heeft oorlogsfoto's aangeleverd waar iedereen op kon stemmen. Op 15 januari zijn de foto's uit Fryslân gepresenteerd, beelden die de oorlog zichtbaar en invoelbaar maken. Een burgerforum kiest uiteindelijk de 100 foto's die overblijven voor een nationale tentoonstelling, die worden op 30 maart bekendgemaakt.

De selectie Friese oorlogsfoto's komt voorbij in deze verhalenreeks en is gekozen door Tresoar, Fries Verzetsmuseum, Historisch Centrum Leeuwarden, Provinsje Fryslân, Leeuwarder Courant en Omrop Fryslân. De Friese foto's zijn tussen 11 april en 16 september te zien in het Fries Verzetsmuseum in de tentoonstelling Oog in oog met de oorlog.

(Advertentie)
(Advertentie)