Frisia had geen claim ingediend bij weigering boorvergunning in Waddenzee

20 okt 2019 - 16:43

Als zoutwinningsbedrijf Frisia geen vergunning had gekregen voor het winnen in de Waddenzee, hadden ze nooit een schadeclaim ingediend tegen de provincie. Dat zegt directeur Durk van Tuinen. Frisia begint nog voor eind dit jaar met de winning in de Waddenzee, een activiteit waar onder andere de Waddenvereniging zich veel zorgen over maakt.

De Waadsee - Foto: Remco de Vries

Als er sprake was geweest van een lopende vergunning waar de provincie van af wilde, dan had Frisia wel een schadeclaim ingediend. "Maar Sjoerd Galema, toentertijd gedeputeerde, was blijkbaar bang dat het afkopen van een nieuwe vergunning ook geld zou kosten", zegt Van Tuinen.

Dat werd ook duidelijk uit onderzoek van Omrop Fryslân. Galema zei dat binnen het provinciebestuur de overtuiging bestond dat de zoutwinning niet kon worden stopgezet, omdat de concessie voor 60 jaar aan Frisia was gegeven. "Dan moet je de concessie afkopen en dat zou honderden miljoenen euro's kosten, zo werd gezegd door ambtenaars en het Staatstoezicht op de Mijnen", zei Galema.

Geen kennis bij provincie

Uit de gespreksverslagen van de provincie blijkt echter dat er binnen het provinciehuis en andere bestuurslagen weinig tot geen kennis was over de concessie voor de zoutwinning. Hadden de betrokken ambtenaren en bestuurders de concessie wel gelezen, dan was duidelijk geweest dat Frisia zout mag winnen met een maximale bodemdaling. Als die bereikt is moet het bedrijf stoppen. De bestuurders krijgen dus maar beperkte en eenzijdige informatie.

Omrop Fryslân heeft de winning van zout onderzocht in samenwerking met de regionale omroepen van Groningen, Drenthe en Overijssel. Onder andere Hayo Bootsma heeft zich ermee beziggehouden. "We willen graag zaken eens wat dieper onderzoeken. Dat hoort bij onze taak als omroepen. Het platform Follow the Money werkt ook mee. Een vrouw uit Veendam had een idee om zoutwinning te onderzoeken. Ze zei: 'er wordt hier in de buurt zout gewonnen, maar wat is het belang daar eigenlijk van?'"

Wat is het belang van zoutwinning?

"Van aardgaswinning is het bekend", vertelt Bootsma. "Dat zorgt voor veel problemen, maar we weten ook dat het miljarden euro's oplevert. Hoe is dat met zoutwinning? In Fryslân en Twente zijn er enorme putten ontstaan. Er is sprake van bodemdaling."

Van Tuinen weet wat die belangen zijn: "Zout is een heel belangrijke grondstof voor de chemische industrie. We kennen het zout op de keukentafel en het zout op de weg. Maar zout is ook de basis van veel producten. Het is nodig bij het maken van auto's bijvoorbeeld."

Het bedrijf waar Van Tuinen directeur van is, Frisia, is in 1995 begonnen in Harlingen. "Dat was toen in een economisch moeilijke situatie. Er was bijna niets te doen in de haven. Harlingen en de provincie waren blij met het nieuwe initiatief. Natuurlijk, mijnbouw ligt altijd gevoelig. We zijn eigenlijk te gast in de ondergrond. Dus dat je het altijd uit moet leggen, dat is logisch."

Goed voor economie

De komst van Frisia was goed voor de economie. "In 1995 kwakkelde de haven nog", vertelt Bootsma. "Er moest meer activiteit zijn. Toen kwam het zoutbedrijf en dat betekende scheepvaart richting de haven." Heeft de overheid daarbij een oogje dichtgedaan? "Dat kan ik niet hard maken. Maar mijnbouwbedrijven zoeken altijd locaties waar ze potten kunnen breken. Bovendien hebben ze er meer dan honderd mensen aan het werk gezet."

Foto: Omrop Fryslân

Het winnen in de Waddenzee is veel minder schadelijk dan op land. Dat kwam Frisia heel goed uit, want het is ook veel gemakkelijker om daar zout te winnen.

Hayo Bootsma

Duidelijk is wel dat er onkunde was in bestuurlijk Fryslân wat betreft de concessies, vertelt Bootsma. "De uitbreiding van zoutwinning speelde in de periode perioade 2005 tot en met 2008. Frisia wilde zout uit de grond halen bij Dongjum en Boer, boven Franeker. Daar was een concessie voor gegeven. Dan moet er nog een winningsplan komen. Van Tuinen wist toen al dat het lastig ging worden, want er was weerstand in het gebied vanwege bodemdaling en wateroverlast. Wat Frisia toen slim heeft gedaan: ze hebben een milieu-effectrapportage (MER) laten doen: wat zou winning in de Waddenzee betekenen vergelijken met winning boven Franeker? De uitkomst was dat het in de Waddenzee veel minder schadelijk zou zijn. Dat kwam Frisia heel goed uit, want het is ook veel gemakkelijker om daar zout te winnen."

Boortoren op eigen parkeerplaats

Dat klopt, zegt Van Tuinen: "Als we aan land zouden blijven, dan komen we steeds meer uit de buurt van de fabriek. Dan moet je allerlei leidingen aanleggen. En nu hebben we een boortoren op onze eigen parkeerplaats in Harlingen."

En de winning in de Waddenzee is ook beter dan aan land, zegt Van Tuinen: "Als we verder waren gegaan aan land, dan was er bodemdaling geweest. Dat moet je dan weer herstellen, in samenwerking met het waterschap. In de Waddenzee ontstaat er ook een kom door winning, maar dat wordt gecompenseerd door zand en slib."

Toch opvallend dat zoutwinning in de Waddenzee mogelijk is, want dat is een werelderfgoed. Bootsma: "In de 'planologische kernbeslissing' van de Waddenzee staat ook dat zoutwinning eigenlijk niet mag. Alleen als je dat kunt doen zonder schade aan te richten."

Dat kon, bleek uit de MER, en dus heeft Frisia de vergunning voor zoutwinning in de Waddenzee gekregen. Hoe kon het provinciebestuur daarmee akkoord gaan? Dat komt dus doordat er onkunde was bij de provincie op dit gebied. "Dit was de gemakkelijkste oplossing. Als de provincie niet zou meewerken aan een concessie op land, dan hadden ze Frisia moeten uitkopen. Dan maar op de Waddenzee, want dan komt er in ieder geval geen schadeclaim. Maar als de provincie precies had geweten wat er in de concessie stond, dan hadden ze ook zoutwinning op het Wad tegen kunnen houden."

Problemen met toezicht zoutwinning

Er is ook een probleem met de controle van de winning in de Waddenzee. Bootsma: "Frisia moet controleren wat er in de bodem gebeurt. Dat moeten alle mijnbouwbedrijven. Ze onderzoeken het gebied waar wordt gewonnen. Maar wat gebeurt eromheen? Dat weet niemand. Daarover vallen onder anderen vogelonderzoeker Theunis Piersma en de Waddenvereniging. Wat gebeurt eer 500 meter verderop, vragen zij zich af."

Van Tuinen denkt in ieder geval dat de zoutwinning goed genoeg in de gaten wordt gehouden: "We worden zo gecontroleerd door allerlei metingen. Er zal zich nooit een situatie voordoen waarna wij zeggen: 'het kan niet, maar we gaan toch door'. Het hele systeem met monitoring is zo duidelijk."

Toch is er over die metingen ook voldoende te zeggen. "Er is geen samenhang in al die metingen", zegt Bootsma. "Vissers meten, Economische Zaken meet, mijnbouwbedrijven meten, de Waddenvereniging, allerlei onderzoekers. Maar waar komt alles bij elkaar?"

Van Tuinen is het met Bootsma eens: "Dat heb wel eens gezegd: het zou een goede toekomstige taak van de Waddenacademie zijn. De overheid heeft er een Natura2000-gebied van gemaakt, maar ze hebben er geen goed meet- en monitoringssysteem voor bedacht. Nu doet iedereen dat op een eigen manier en met een eigen doel. Dat moet allemaal bij elkaar worden gebracht."

Durk van Tuinen en Hayo Bootsma in het programma Buro de Vries

Durk van Tuinen en Hayo Bootsma - Foto: Omrop Fryslân, René Koster

De afgelopen week heeft Omrop Fryslân verhalen gepubliceerd over de verschillende kanten van de zoutwinning in Fryslân.

De vier noordelijke regionale omroepen zetten eerder dit jaar samen met onderzoeksjournalistiek platform Follow the Money de 'Noord & Oost Pitch' uit. Inwoners van Fryslân, Groningen, Drenthe en Overijssel konden een onderwerp pitchen waarvan zij vinden dat er meer onderzoek naar gedaan moet worden. Jakoba Gräper uit Veendam won de pitch. Zij stelde voor om de zoutwinningssector eens goed onder de loep te nemen.

(advertinsje)
(advertinsje)