Grote zorgen over uitsterven zeldzame soorten

17 okt 2019 - 08:38

"Dit is echt een van onze pareltjes. Eén van onze mooiste duinvalleien met heel veel zeldzame soorten", zegt boswachter ecologie Erik Jansen als hij mij niet ver van de Badweg op Schiermonnikoog meeneemt de duinen in. Het is ook een plek waar steeds meer van die zeldzame plantensoorten verdwijnen. Dat staat niet op zichzelf, want wereldwijd staat een op de acht soorten op uitsterven. Natuurbeheerders maken zich ook zorgen over de situatie in Fryslân.

Een van de laatste soorten die op Schiermonnikoog is verdwenen, is de herminium (honingorchis). "Dat is een heel klein groen, geel orchideetje dat heerlijk naar honing ruikt. Het kwam hier vroeger met duizenden voor in enkele duinvalleien. In 2005 dachten we al dat we hem kwijt waren, maar sindsdien is hij in een paar duinvalleien weer opgedoken. Dit jaar hebben we er helemaal geen één meer kunnen vinden." En daarmee houdt het niet op. "Een soort waar we ons heel veel zorgen over maken, is het rozenkransje (roazekrânske, red.). Dat is een heel klein plantje met mooie roze bloemetjes.

Kwijnende populatie

"Het staat wat in de overgang van droog naar nat in de duinen. Vroeger was het echt heel algemeen, maar nu nog maar op een paar plekjes. Het is echt een kwijnende populatie."

De schatkamer van zeldzame soorten op Schiermonnikoog - Foto: Omrop Fryslân, Remco de Vries

Maar het zijn niet alleen planten die verdwijnen: de blauwe kiekendief broedt niet meer in het nationaal park en is alleen 's winters nog wel eens te zien. Uiteindelijk blijft er in de woorden van Jansen 'eenheidsworst' over: "Als je steeds minder soorten planten hebt, krijg je ook minder insecten en ook steeds minder soorten vogels. Dat vind ik wel ontzettend jammer."

De Dellebuursterheide waar met name zeldzame insecten zijn verdwenen - Foto: Remco de Vries, Omrop Fryslân

"Er zijn 1.500 wilde planten in Nederland en een derde daarvan staat op de 'rode lijst.' Zeventig daarvan dreigen helemaal te verdwijnen," zegt boswachter ecologie Jakob Hanenburg van Staatsbosbeheer. Hij neemt ons in de eerste aflevering van de nieuwe natuurreeks Fryske Panda's mee naar de Zwagermieden waar de kleine egelskop zit: een plantje dat in Fryslân afgenomen is van zo'n twintig vindplaatsen naar twee. Het heeft een mengsel van kwelder- en regenwater nodig dat lang niet overal te vinden is.

Insecten kwijtgeraakt

De waterkwaliteit laat ook te wensen over in It Fryske Gea-gebied de Dellebuursterheide, maar evenals de duinen op de Waddeneilanden is het ook een voedselarm gebied waar zeldzame soorten door te veel stikstof de concurrentie verliezen met snel op deze meststof groeiende soorten. "Wij zijn hier met name veel insecten kwijtgeraakt," zegt ecoloog Sietske Rintjema van It Fryske Gea. Zij loopt langzaam door de planten heen op zoek naar een bloempje dat ook in de vroege herfst nog in bloei staat.

De klokjesgentiaan waar het vlindertje het gentiaanblauwtje van afhankelijk is - Foto: Remco de Vries, Omrop Fryslân

Rintjema zoekt en vindt de klokjesgentiaan: de plant waar het gentiaanblauwtje eitjes op afzet. Als doet deze vinder dat nu niet meer. Deze is verdwenen uit het gebied, evenals de oostelijke witsnuitlibel en de aardbeivlinder, maar ook een vogelsoort zoals de tapuit. Het is de bedoeling om deze soort terug te krijgen. In heel Fryslân is de lijst bedreigde soorten veel langer: zilveren maan, spaanse ruiter, blauwe knoop, valkruis, vogels zoals het paapje, de grote karekiet, de porseleinhoen en dan is nog lang niet alles.

Dellebuursterheide

Op de Dellebuursterheide maakt Rintjema zich ze meester zorgen over de kommavlinder. "Die leek het altijd goed te doen, maar het blijkt dat de afgelopen droge zomers het insect een enorme klap toe hebben gebracht." Daar staat wel tegenover dat door het warmere klimaat nieuwe soorten opduiken. Maar dat zijn vaak soorten die minder hoge eisen stellen aan de omgeving waarin ze leven. Het hoeft dan geen topnatuur te zijn.

Dit bord is niet meer actueel: de libelle is inmiddels verdwenen - Foto: Remco de Vries, Omrop Fryslân

En dan heb je het nog niet eens over de weidevogels gehad. Het zijn voor een groot deel cultuurvolgers die goed pasten bij de wijze waarop onze weilanden gebruikt werden. Het is de 'specialiteit' van boeren die aan agrarisch natuurbeheer doen. Ook daar zijn grote zorgen. "Wij zijn de kemphaan al als broedvogel kwijtgeraakt. Zo nu en dan komen ze nog zien of het al geschikt is, maar dat is het niet."

Op en neer

"De vogel die op de nominatie staat om te verdwijnen is de watersnip," zegt Albert van der Ploeg, voorzitter van het collectievenberaad: de koepel van agrarische natuurverenigingen. Hij maakt zich ook zorgen over de scholekster, maar ziet onder andere dat de leeuwerik het weer wat beter doet. "Het gaat wat op en neer met sommige soorten," constateert Van der Ploeg.

In hoants - Foto: Remco de Vries

Van der Ploeg pleit voor grotere weidevogelgebieden en boeren moeten volgens hem niet alleen worden betaald voor de producten die nu voor de consument te koop zijn, maar ook voor natuur en landschap. Vanuit Den Haag wordt er nu volop ingezet op zogenoemde kringlooplandbouw waarbij alles op en om de boerderij kan worden gebruikt, maar geen eten en meststoffen van buiten. Daar is nog wel wat meer kennis voor nodig, zegt de boerenvoorman.

Stikstof

Hij ziet ook dat die kringlooplandbouw op dit moment wat in de schaduw staat van de ophef over het hele stikstofprobleem. Van der Ploeg: "Waar het nu om gaat is de stikstofproblematiek en ja, dat komt daar vandaan en komt in natuurgebieden terug. Dat heeft ook te maken met de vraag wat onze definitie is van natuur. Ik denk ook dat wij daar van elkaar moeten leren. Dat geldt zowel voor de natuurbeheerders als voor de boeren. Wij moeten het veel meer samen doen."

Een leeuwerik - Foto: Remco de Vries
(advertinsje)
(advertinsje)