Nalatige provincie maakte zoutwinning onder Waddenzee mogelijk

15 okt 2019 - 12:46

Naar zout boren in een beschermd natuurgebied. Het klinkt onwaarschijnlijk, maar dit jaar gaat Frisia BV beginnen met boren in de bodem van de Waddenzee. Nu blijkt dat de provincie de zoutwinning in Fryslân helemaal had kunnen stoppen. In plaats daarvan heeft de provincie geholpen met het verplaatsen van de winning naar zee. Een reconstructie.

Dit artikel in 1 minuut

* Het boren naar zout zorgde in Noordwest Fryslân voor grote problemen en inwoners van het gebied verzetten zich hier hevig tegen.

* De provincie Fryslân heeft toen geholpen om de winning te verplaatsen naar de Waddenzee, terwijl ze ook helemaal van de zoutwinning af hadden gekund.

* De provincie was niet goed op de hoogte van de inhoud van de vergunning voor het winnen van zout, waardoor de conclusie is getrokken dat zoutwinning hoe dan ook door moest gaan.

* In de vergunning staat dat de zoutwinning afgebroken kan worden als de afgesproken maximale bodemdaling bereikt werd, wat in die tijd al snel naderde.

* Omrop Fryslân heeft dit uitgezocht door document-onderzoek, en door gesprekken met experts en betrokkenen te voeren.

* Voor het eind van dit jaar begint de winning in de Waddenzee. De Waddenvereniging maakt zich zorgen over de gevolgen van die winning voor het natuurgebied.

Leestijd: 10 minuten

Foto: Omrop Fryslân

Sinds 1995 wordt er zout gewonnen in Fryslân, ten noordoosten van Harlingen. Zoutwinning, net als gaswinning, kan tot gevolg hebben dat de bodem daalt, en dat gebeurt begin deze eeuw ook in dit gebied. De bodemdaling gaat bovendien sneller dan verwacht en boeren en bewoners verzetten zich hevig tegen die zoutwinning.

Tegelijk met de bodemdaling zijn er zware clusterbuien in de regio en landerijen veranderen in meren. Bewoners van onder andere Dongjum-Boer, Tzummarum en Wijnaldum zijn bang dat hun huizen schade oplopen en boeren zien hun oogsten en weides verdrinken. Als zoutbedrijf Frisia een nieuwe winningsvergunning, ook wel concessie genoemd, aanvraagt, wordt het de bewoners te gortig en richten ze de actiegroep 'Laat het zout maar zitten' op. Ze willen af van de zoutwinning.

Grote problemen

De hevige protesten bereiken ook het bestuur van de provincie. Provinciale Staten willen dat de zoutwinning in Fryslân stopt. En dan komt Sjoerd Galema, destijds CDA-gedeputeerde in Fryslân, in beeld. Hij moet de boel vlot trekken. De gedeputeerde houdt wel van een uitdaging: "Dat je iets dat vastzit, los moet krijgen."

Hij zit vaak met de betrokkenen om tafel en is daardoor doordrongen van de omvang van de problemen. Volgens hem zijn de geluiden uit het gebied indringend. "Boeren hadden veel schade. Ik heb regelmatig met de mensen om tafel gezeten, dan merk je goed hoe groot de problemen zijn."

Ik heb me laten overtuigen dat dat veel geld zou kosten.

Sjoerd Galema, voormalig CDA-gedeputeerde
Sjoerd Galema - Foto: Omrop Fryslân

Binnen het provinciebestuur bestaat de overtuiging dat de Friese zoutwinning niet gestopt kan worden, omdat de concessie nou eenmaal voor 60 jaar is verstrekt aan Frisia. Galema: "Ik heb me laten overtuigen dat dat veel geld zou kosten. Dan moet je de concessie afkopen en dat zou honderden miljoenen euro's kosten zo werd gezegd door ambtenaren en het SodM (Staatstoezicht op de Mijnen)."

Uit de gespreksverslagen van de provincie blijkt echter dat er binnen het provinciehuis en andere bestuurslagen weinig tot geen kennis was over de concessie voor de zoutwinning. Nergens in de verslagen wordt de vraag gesteld of de overheid wel mee moet werken aan een overgang naar de Waddenzee. Nergens wordt gevraagd of de zoutwinning niet gewoon kan worden gestopt. Uit de verslagen wordt niet duidelijk dat ook maar iemand de concessie gelezen heeft.

Eenzijdige informatie

In de concessie, in handen van deze omroep, staat echter dat door middel van maatregelen van de minister (van Economische Zaken, red.) de zoutwinning gestopt kan worden als de bodem teveel daalt. Er is een maximaal aantal centimeters bodemdaling vastgelegd in de concessie en dat komt ten tijde van de protesten al in zicht.

Hadden de betrokken ambtenaren en bestuurders de concessie wel gelezen, dan was duidelijk geweest dat Frisia zout mag winnen met een maximale bodemdaling. Als die bereikt is moet het bedrijf stoppen. De bestuurders krijgen dus maar beperkte en eenzijdige informatie.

De gele paal is van belang voor het meten van de bodemdaling in het gebied. - Foto: Omrop Fryslân

Bovendien is de provincie juridisch helemaal geen partij bij de concessie.

Kars de Graaf, hoogleraar Bestuursrecht en Duurzaamheid

In de concessie staat ook niets over het afkopen van een voortijdig beëindigde zoutwinning. "Bovendien is de provincie juridisch helemaal geen partij bij de concessie", stelt hoogleraar Bestuursrecht en duurzaamheid (RuG) Kars de Graaf. Met die concessie is een soort alleenrechtsverklaring voor het winnen van zout onder voorwaarden - gegund aan Frisia door het Rijk, in een afgebakend gebied gedurende een periode van maximaal 60 jaar.

Hoewel er overduidelijk provinciale belangen zijn, is de provincie juridisch dus geen partij. Als er al een partij schade zou moeten vergoeden bij gedwongen afbreken van de zoutwinning, zou dat het Rijk geweest zijn, en niet de provincie zoals Galema zich had laten vertellen.

Geen eigendom

Dan is het ook nog zo, dat Frisia meer aanspraak zou kunnen maken op een schadevergoeding of een afkoopsom als het zout in de grond al in eigendom is gegeven aan Frisia. Of dat zo is, is niet op te maken uit de concessie en kan volgens De Graaf ook per concessie verschillen. Zo geldt in de ene concessie dat alleen het monopolie op het winnen van delfstof in een bepaald gebied wordt bepaald, in de andere concessie, bijvoorbeeld bij de gaswinning in Groningen, dat de delfstoffen al voor de winning eigendom worden van de zogenoemde concessiehouder.

Als het in de bodem al van Frisia zou zijn, kan het bedrijf met meer kracht van argumenten stellen dat het economische schade lijdt wanneer de winning van overheidswege stopgezet wordt. Als het zout van het Rijk is, ligt de situatie anders; dan is Frisia pas eigenaar als het uit de grond omhooggehaald is.

Anders had het wel op de balans gestaan.

Durk van Tuinen, directeur Frisia Zout BV
Foto: Omrop Fryslân

Durk van Tuinen, directeur van Frisia Zout BV, verklaart dat het zout dat in de grond zit, inderdaad nog geen eigendom is van het bedrijf: "Anders had het wel op de balans gestaan", zegt de directeur. "Het staat niet bij ons op de balans, dus is het zout in de grond van het Rijk. Als het boven de grond komt vindt er een soort overdracht plaats. Dan is het van ons en dragen wij een bedrag af aan de staat."

Alternatief

De overtuiging van Galema, dat zoutwinning koste wat kost doorgang moest vinden in Fryslân omdat de provincie het schip in zou gaan door de schadevergoeding, klopt dus niet. Op basis van dit misverstand zoekt hij de oplossing in een alternatief en niet in het stopzetten van de winning. Hij denkt dat hij daar niet onderuit kan.

Durk van Tuinen van Frisia weet wel wat dat alternatief kan zijn. Hij biedt aan om de zoutwinning op land stop te zetten en niet door te gaan met de nieuwe concessie in het gebied Oost, boven Dongjum en Boer. Daar moet wel wat tegenover staan. Van Tuinen wil dat de provincie hem helpt met het krijgen van een vergunning voor het winnen van zout onder de Waddenzee.

Van Tuinen vindt dat de provincie een inspanningsverplichting heeft richting Frisia: "Zij hebben ons naar Fryslân gehaald omdat het belangrijk was voor de economische ontwikkeling van de Harlinger Haven. Dan kun je dit bedrijf niet zomaar in de steek laten. Ik vind dat de provincie een morele verplichting had."

Zoutwinning onder land moet stoppen

Van Tuinen speelt het spel slim. Hij mag al zout winnen in het gebied Oost. Wetende dat er verzet gaat komen laat hij een Milieu Effect Rapportage opstellen met een onderzoek naar de effecten van de winning van zout onder land en één naar het effect onder de Waddenzee.

De voorkeursvariant laat zich raden: De Waddenzee heeft de minste impact. Dat wordt door alle betrokkenen direct omarmd. Zij hebben maar één doel voor ogen: De zoutwinning onder land moet stoppen. Er gaan direct brieven naar het Ministerie van EZ om aan te geven dat dit voor iedereen de beste oplossing is.

Galema heeft een goede band met de toenmalig minister van Economische Zaken Maria van der Hoeven, die over de winningsvergunningen gaat. Als minister is ze niet erg populair, maar Galema kan goed met haar door één deur. Al eerder werkte hij met haar samen bij de succesvolle verkoop van de Nuon-aandelen.

Hij legt haar het probleem voor en ook deze keer blijkt de band een vruchtbare. Er wordt een vergunning verstrekt voor het nieuwe wingebied 'Havenmond', ditmaal voor de kust van Harlingen.

Foto: Omrop Fryslân

Voor ons was het een hoofdpijndossier.

Sjoerd Galema, voormalig CDA-gedeputeerde

De provincie is hier blij mee. Galema: "Voor ons was het een hoofdpijndossier. Om dat zo af te sluiten was voor ons een goede uitkomst want je hebt er als provincie niets over te zeggen. We mogen een advies geven maar that's it. Alles in de diepe ondergrond is van de Staat." Ook de actiegroep is tevreden. Hun doel, om de zoutwinning in hun woonomgeving te stoppen, is bereikt en de groep heft zichzelf op.

Zorgen over de Waddenzee

Terwijl de zoutwinning op land inmiddels grotendeels gestopt is, gaat dit jaar de zoutwinning van start vanuit de haven van Harlingen. Met schuine boortunnels wordt vanaf de kust het zout onder de bodem van de Waddenzee naar boven gehaald. De Waddenvereniging maakt zich zorgen over die winning.

Volgens Frank Petersen, projectleider klimaatverandering bij de Waddenvereniging, is helemaal niet zeker of er wel goed genoeg toegezien wordt op de gevolgen voor dieren en natuur in het UNESCO-werelderfgoed. De Waddenvereniging heeft zich altijd verzet tegen het verplaatsen van de zoutwinning naar zee, maar heeft niet zo'n succesvol protest weten te mobiliseren als de bewoners van Noordwest Fryslân.

Deze week publiceert Omrop Fryslân verhalen over de verschillende kanten van de zoutwinning in Fryslân. Dit is deel drie van ons onderzoek. In de vorige delen hebben we laten zien dat zoutwinning niet zonder risico is, en dat Fryslân een mijnbouwprovincie is. Donderdag doen we uit de doeken hoe de controle op de winning in de Waddenzee nog te wensen overlaat.

De vier noordelijke regionale omroepen zetten eerder dit jaar samen met onderzoeksjournalistiek platform Follow the Money de 'Noord & Oost Pitch' uit. Inwoners van Fryslân, Groningen, Drenthe en Overijssel konden een onderwerp pitchen waarvan zij vinden dat er meer onderzoek naar gedaan moet worden. Jakoba Gräper uit Veendam won de pitch. Zij stelde voor om de zoutwinningssector eens goed onder de loep te nemen. In alle vier de provincies spelen verhalen die te maken hebben met de gevolgen van zoutwinning.

(advertinsje)
(advertinsje)