ACHTERGROND: Zoutwinning: wel schade, weinig baten

14 okt 2019 - 12:00

Nederland is in Europa de op één na grootste producent van zout. De zoutwinning heeft lange tijd in de schaduw gestaan van de gaswinning. Net als bij het gas zijn de schadelijke gevolgen lang gebagatelliseerd. Daar komt langzaam verandering in. Maar een 'afbouwplan' ontbreekt nog.

[auteurs: Goos de Boer en Arne van der Wal]

Foto: Omrop Fryslân

Dit artikel in 1 minuut

Waar gaat dit over?

  • Na Duitsland is Nederland de grootste zoutproducent van Europa. Het grootste deel van dat zout komt uit de bodem in Twente en Noordoost-Groningen, met kleinere zoutwinningsgebieden in het westen van Friesland.

  • Maar zoutwinning is niet zonder gevaren. Het gewonnen zout laat cavernes (holtes) achter, sommigen zo groot als een voetbalstadion. Wanneer die instorten, verzakt de bodem en kunnen enorme sinkholes ontstaan.

Waarom moet ik dit lezen?

  • Zoutwinning is lang het ondergeschoven kindje geweest van de gaswinning. De negatieve gevolgen zijn daarom lang gebagatelliseerd of goedgepraat onder het mom van werkgelegenheid.

  • De mijnbouwbedrijven die het zout winnen, zijn inmiddels in buitenlandse handen. Daardoor vloeit de winst grotendeels weg over de grens, terwijl de kosten van de schade op de schouders van de Nederlandse belastingbetaler terechtkomen.

Hoe heeft FTM dit onderzocht?

  • Dit artikel maakt deel uit van het gezamenlijke onderzoek naar de gevolgen van zoutwinning in Noord-en Oost-Nederland door FTM en de publieke regionale omroepen Omrop Fryslân, RTV Noord, RTV Drenthe en RTV Oost.

  • Het onderwerp is mede bepaald door het publiek van FTM en de omroepen in de pitch-wedstrijd #noordoostpitch. De regionale omroepen van Noord- en Oost-Nederland besteden deze week extra aandacht aan de zoutwinning in hun provincie.

Leestijd: 18 minuten

Op het eerste gezicht lijkt zout in niets op aardgas. Neem alleen al de opbrengsten: waar de staatskas sinds 1965 bijna 417 miljard euro aan aardgasbaten heeft geïnd, zijn de opbrengsten van de concessies voor zoutwinning verwaarloosbaar. In het Jaarverslag Delfstoffen en aardwarmte wordt veel over zout gezegd, maar niets over de zoutbaten voor de Staat der Nederlanden. Die zijn er dan ook niet.

In dat opzicht is zout het lelijke eendje van de Nederlandse bodemschatten. Toch is zout na aardgas de belangrijkste delfstof die in Nederland wordt gewonnen. Nederland telt 16 winningsvergunningen voor zout; de locaties bevinden zich allemaal in het noorden en oosten van Nederland. In 2018 werd er 6,7 miljoen ton zout gewonnen. Nederland is daarmee na Duitsland de tweede producent van zout in Europa. Wereldwijd staat ons land op de negende plaats.

De zoutwinning heeft altijd in de schaduw van het gas gestaan, zeker waar het gaat om de aandacht voor de risico's. Die aandacht is er lokaal wel, maar het onderwerp staat niet scherp op de radar van de nationale politiek. De risico's en de maatschappelijke kosten zijn altijd al dan niet bewust weggewuifd.

Net als bij de gaswinning. "In beide gevallen worden de risico's gebagatelliseerd, met als gezamenlijk motief economisch gewin. Het lijkt verdacht veel op elkaar", zegt Adriaan Houtenbos, oud NAM-medewerker en sinds 2000 onafhankelijk specialist op het gebied van bodemdaling. Houtenbos heeft jarenlang tevergeefs gewaarschuwd voor de bodemdaling als gevolg van gaswinning in Noord-Nederland. Volgens hem verloopt die sneller en grilliger dan de achterhaalde modellen van de NAM voorspellen.

Hoewel niet onomstreden, wordt Houtenbos tegenwoordig wél serieus genomen. Hij werd als deskundige uitgenodigd bij het allereerste rondetafelgesprek over zoutwinning van de vaste Kamercommissie voor Economische Zaken en Klimaat, in september 2018. In zijn position paper stelde Houtenbos dat ook bij de zoutwinning "in tegenstelling tot de gangbare mening in de sector, aardbevingen ontstaan. Aardbevingen door zoutwinning leveren dezelfde schade op als die door gaswinning". Houtenbos zegt dat bij alle incidenten die er de afgelopen jaren plaats hebben gevonden geen een "vóór aanvang van de winning als reële mogelijkheid werd onderkend".

Foto: Omrop Fryslân

Deze week publiceert Omrop Fryslân verhalen over de verschillende kanten van de zoutwinning in Fryslân. Dit is deel één van ons onderzoek. Morgen laten we zien hoe de zoutwinning van land naar de Waddenzee werd verplaatst.

De vier noordelijke regionale omroepen zetten eerder dit jaar samen met onderzoeksjournalistiek platform Follow the Money de 'Noord & Oost Pitch' uit. Inwoners van Fryslân, Groningen, Drenthe en Overijssel konden een onderwerp pitchen waarvan zij vinden dat er meer onderzoek naar gedaan moet worden. Jakoba Gräper uit Veendam won de pitch. Zij stelde voor om de zoutwinningssector eens goed onder de loep te nemen. In alle vier de provincies spelen verhalen die te maken hebben met de gevolgen van zoutwinning.

Veel van deze potentiële sinkholes zullen groter en dieper zijn dan die in 1991.

Waarschuwing van AkzoNobel in 2015

Met andere woorden: we denken wel dat de risico's laag zijn, maar in werkelijkheid hebben we er vooral niet zo'n goed beeld van. Houtenbos is van mening dat de overheid bij de beoordeling van de risico's te veel uitgaat van de theoretische modellen die de mijnbouwer heeft verstrekt. En die zijn volgens hem nooit accuraat geweest.

Net als bij de gaswinning wegen economische belangen in de zoutwinning zwaarder dan het algemeen maatschappelijk belang, constateert Houtenbos. Pogingen om feiten boven tafel te krijgen worden "in de praktijk ernstig belemmerd door een gekunsteld beroep op bedrijfsvertrouwelijkheid/concurrentiegevoeligheid. Zo stuitte de vrijgave van de meest saillante details van recente incidenten in de voorbereiding van dit rondetafelgesprek op bezwaren van mijnbouwers."

Incident na incident

En incidenten, die waren er de afgelopen decennia zeker. Wat heet: meerdere daarvan kunnen direct worden toegeschreven aan de winning van zout. Het beruchtste geval dateert uit 1991: toen stortte in Twente een zoutcaverne in, met een diepe kuil in de grond als gevolg. Er zijn op dit moment nog 41 andere cavernes in Nederland die volgens eigenaar Nouryon (voorheen AkzoNobel) potentieel instabiel zijn: 'Veel van deze potentiële sinkholes zullen groter en dieper zijn dan die in 1991,' waarschuwde AkzoNobel in 2015.

Na verschillende incidenten, waarbij sprake was van lekkages, staat Nouryon sinds 2016 onder verscherpt toezicht van Staatstoezicht op de Mijnen (SodM). Desondanks gaat de productie door, zo bevestigde minister Eric Wiebes van Economische Zaken en Klimaat (EZK) op 3 oktober in een Kamerbrief. Aanleiding daarvoor was dat SodM deze zomer in een brief aan Nouryon had vastgesteld dat er nog steeds tekortkomingen in de veiligheidscultuur zijn. Het verscherpte toezicht blijft voorlopig gehandhaafd.

Ook in Fryslân zijn er incidenten geweest. Boeren in de omgeving van Harlingen kampten met wateroverlast op hun land nadat de bodem veel sneller bleek te zijn gedaald dan verwacht. Volgend jaar verplaatst het bedrijf de zoutwinning geheel naar zee, drie kilometer voor de kust van Harlingen. Daarvoor heeft het Rijk een nieuwe winningsvergunning afgegeven.

Foto: Omrop Fryslân
(advertinsje)
(advertinsje)