Er zou meer gedaan moeten worden met 18e-eeuwse, Friese kaartcollectie

11 sep 2019 - 07:28

Als het aan dr. Jacob van der Vaart ligt, zou er meer gedaan moeten worden met de unieke collectie 18e-eeuwse kaarten van grietman Johan Vegelin van Claerbergen (1690-1773). Deze grootgrondbezitter heeft in zijn leven zeker 111 kaarten gemaakt en laten maken, van het gebied van de oude grietenijen Haskerland en Doniawerstal. Rond 2007 zijn die kaarten allemaal gescand, maar daar wordt op dit moment weinig mee gedaan. En dat is zonde, volgens hem.

Dr. Jacob van der Vaart yn Museum Joure - Foto: Omrop Fryslân, Sian Wierda

Dinsdag werd er in Museum Joure een lezing gehouden over de kaartcollectie, georganiseerd door Histoarysk Wurkferbân Skarsterlân. Jacob van der Vaart was lang als onderzoeker aan de Friese Akademy verbonden en heeft in 2007 samen met K.F. Gildemacher het boek Een rijk bezit gepubliceerd, dat over de Vegelin-kaarten gaat. Daarvoor zijn de kaarten gescand, maar die digitale afbeeldingen liggen bij Tresoar en zijn niet zomaar op internet te vinden.

"Ik denk dat het mooi zou zijn als de scans hier ook bij het museum zouden komen: een mooi project voor de toekomst," zegt Van der Vaart. Hij denkt aan Histoarysk Wurkferbân Skarsterlân, dat in Museum Joure zit. Haskerland en Doniawerstal gingen op in gemeente Scharsterland, dat nu deel is van De Fryske Marren.

Veel kaarten zijn niet gedateerd. Van der Vaart: "Maar daar is wat aan te doen, bijvoorbeeld met Floreenkohieren. Op de kaarten valt vaak te lezen wie de eigenaar was van een stuk grond, dan kun je in dergelijke registers uitzoeken wanneer die persoon eigenaar was en wanneer dus de kaar gemaakt moet zijn. Er is nog genoeg uit te zoeken voor liefhebbers en het Histoarysk Wurkferbân."

Ontdekkingen

Voor het boek zijn destijds zoveel mogelijk kaarten bijeen gezameld. Dat was nog een flinke klus, want die lagen op diverse plekken: Tresoar, het Fries Museum en de familie Van Eysinga als erfgenamen. "Er werd goed op gepast door de familie, jonkheer Cees van Eysinga zei dat veel kaarten in kisten zaten. Die zijn voor een groot deel naar Tresoar gegaan, maar er waren al kaarten elders terecht gekomen." De bekende archivaris Wopke Eekhoff heeft ooit kaarten van de familie gekocht. "En de kaarten uit zijn collectie belandden bij het Fries Museum."

Het bleek dat het Fries Museum 'onbekende' kaarten in laden had liggen die van Vegelin waren. "In het depot ontdekten we toevallig bovenop een kast ook een kaart. We zeiden: verdomd, dit is het handschrift van Vegelin."

Uniek materiaal

"Vegelin van Claerbergen is zijn hele leven bezeten geweest van cartografie," zegt Van der Vaart. "Er zijn erg mooie kaarten bij, maar ook kaarten die in het veld met potlood zijn geschetst." Ze geven een gedetailleerd beeld van grondgebruik, bebouwing, verkaveling en paden en vaarten in het verleden.

"Het zijn bijna kadasterkaarten, maar dan honderd jaar ouder," zegt Van der Vaart. Het kadaster is in Nederland in 1832 ingevoerd. Toen was er al veel veranderd, in Oudehaske zijn bijvoorbeeld oude percelen in water veranderd door de turfgraverij in de 18e eeuw. Op de kaarten van Vegelin zijn die nog wél te zien. "Dat maakt de kaarten uniek."

"Vegelin van Claerbergen was duidelijk Friestalig," merkt Van der Vaart nog op. "Dat zie je ook aan de opschriften op de kaarten." Zo schreef Vegelin onder andere 'Jouwer' (in plaats van het Nederlandse Joure), 'Halle' (als in het Friese 'Haule, van Ouwsterhaule) en 'hekke' (van het Friese 'hikke').

(advertinsje)
(advertinsje)