Fryslân DOK: De Val d'Aran, een voorbeeld voor Europa?

16 maaie 2019 - 22:45

Veel mensen hebben er waarschijnlijk nog nooit van gehoord, maar de Aranezen horen waarschijnlijk bij de best beschermde minderheden van de Europese Unie. De Aranezen wonen in een vallei van de Pyreneeën in het uiterste noordwesten van Catalonië. Ze hebben een eigen taal, het Aranees, zelfbestuur, eigen media in het Aranees en een eigen onderwijssysteem dat de kinderen al op de basisschool vijf talen leert. En dat voor nog geen tienduizend inwoners. Het is nog maar de vraag hoe het komt met Val d'Aran wanneer Catalonië onafhankelijk wordt/ Van president Puigdemont mogen de Aranezen zelf kiezen voor Catalonië of Spanje, maar veel Aranezen hebben helemaal geen behoefte om die keus te maken, blijkt in de documentaire die FryslânDOK dit weekend uitzendt.

Eenmaal aangekomen in de Val d'Aran wordt snel duidelijk hoe het kan dat net het Aranees en de cultuur in Val d'Aran zo goed bewaard is gebleven. Door de hoge Pyreneeën was de vallei eeuwenlang in de winter amper te bereiken vanuit de rest van Spanje. De vallei was vooral gericht op Occitanië, het zuiden van Frankrijk, waar zo ook cultureel bij horen. Maar met een nieuwe tunnel en een bergpas werd de Val d'Aran ook vanuit het zuiden ontsloten. Het gebied werd in Spanje erg populair als vakantiebestemming. Catalonië gaf de streek autonomie en een aparte 'Wet Aran' om de status van de vallei te regelen. De Aranezen hebben zodoende beide nodig: Catalonië sponsort de Val d'Aran, maar de Spaanse toeristen zijn de kurk waar de economie in het gebied op drijft.

Haadstêd Viella fan de Val d'Aran - Foto: Omrop Fryslân

Vijf talen

In de dagelijkse praktijk gaan de Aranezen probleemloos met elkaar om. Ze zijn, heel typisch voor een kleine minderheid, erg meertalig. Oudere Aranezen spreken naast Aranees en Spaans ook goed Frans, want voor het ziekenhuis en boodschappen gingen ze voorheen altijd naar Frankrijk. Jongere Aranezen spreken over het algemeen ook goed Engels, want de stroom toeristen wordt steeds internationaler.

FryslânDOK dwaande om in liet fan de Araneeske sjongeres Alidé Sans op te nimmen - Foto: Omrop Fryslân

Aranees in het onderwijs

Om die toeristen van appartementen, voedsel en drinken te voorzien zijn ook veel Andalusiërs en mensen uit andere Europese landen in Val d'Aran terechtgekomen. In het basisonderwijs in de regio - volgens deskundigen mogelijk het beste van Spanje - leren de kinderen lezen, schrijven en rekenen in het Aranees. Een eigen Aranese academie en onderwijsdienst steunt het onderwijs met woordenboeken, grammaticaboeken en allerhande leermiddelen. Al bij al leren de kinderen al op de basisschool vijf talen: Aranees, Catalaans, Spaans, Engels en Frans.

School met acht kinderen

FryslânDOK belandt op de school van het dorpje Gessa. De school heeft acht leerlingen, die veel persoonlijke aandacht krijgen. Reizende onderwijzers verzorgen het onderwijs in het Engels en gymnastiek. Op de dag dat FryslânDOK op bezoek komt bestaat het programma uit zang, sport en taartbakken, want op de laatste dag voor de 'Semana santa' (heilige week), wordt op school een traditionele paastaart gemaakt.

Bern op de skoalle fan Gessa meitsje in tradisjonele peasketaart - Foto: Omrop Fryslân

Teleurgesteld in Spaanse politiek

Kortgezegd, de Aranezen hebben het aardig voor elkaar en zodoende hebben ze niet veel behoefte aan grote veranderingen. President Carlos Barrera moet diep zuchten als we hem vragen naar de spanningen tussen Spanje en Catalonië. "Ik had niet gedacht dat de Spaanse politiek zichzelf tot zo'n laag niveau zou verlagen", is zijn persoonlijke opvatting over de Spaanse Partido Popular. Barrera begrijpt heel goed waarom de Catalanen zo gefrustreerd zijn over Spanje. "Politiek begint altijd met goed luisteren, respect tonen en proberen om de ander te begrijpen. Als ze dat nu eens zouden proberen in Madrid...." De Aranezen weten niet anders dan dat je maar het beste kunt proberen om de grote en machtige buren te begrijpen.

Huilende politieagent

Op 1 oktober 2017 werd in Val d'Aran gestemd over de onafhankelijkheid van Catalonië. Politieagenten probeerden dat tegen te houden. Tot geweld kwam het niet, precies andersom: een Aranees agent die vrienden en bekenden tegen moest houden, kon zijn tranen niet in bedwang houden en werd daarbij getroost door zijn vrienden. Beelden van dat incident gingen de wereld over.

Recordaantal schrijvers in het Aranees

"Ik snap niet waarom je per se moet kiezen om of Catalaans, of Spaans of nog iets ander te zijn", zegt journalist Clara Villar van Aran TV. "Ik voel eigenlijk alles tegelijk. Waarom zou dat niet kunnen?" Clara haar ouders zijn uit Andalusië vertrokken en naar de Val d'Aran verhuisd. Vlara is zelf zo Aranees geworden, dat ze nu een taalquiz op de lokale televisie presenteert. "Dankzij het onderwijs hebben nog nooit zoveel mensen als nu Aranees geschreven", vertelt directeur Jusep Loís Sans Socasau van de Aranese Academie. Het kleine instituut heeft veertien medewerkers, die het werk aan bijvoorbeeld een 'Aranees wintersportboek' of Aranese verbuigingen van tijdwoorden thuis kunnen doen. Sans Socasau is blij met de Catalaanse steun.

Puigdemont respecteert autonomie Val d'Aran

In Brussel is de Catalaanse president-in-ballingschap en kandidaat-Europarlementariër Carles Puigdemont blij als hij op een persconferentie een vraag over de Val d'Aran. "Wij respecteren de eigen identiteit en autonomie van de Val d'Aran. Natuurlijk. Net als de Catalanen het recht hebben om hun eigen toekomst te bepalen, hebben de Aranezen dat ook."

Spitzenkandidat Frans Timmermans van de sociaal-democraten zegt op zijn beurt dat hij 'warm voorstander is van het beschermen van minderheden en identiteiten'. "Maar alleen zolang dat gebeurt binnen de constitutie. Als je in strijd met de grondwet handelt, wordt je aangepakt. Dat is logisch." Puigdemont ziet dat echter anders. "De Catalaanse strijd gaat om het recht om zelf te kiezen. Wij willen Europa democratischer maken door de Europese burgers een grotere stem te geven." Als Puigdemont gekozen wordt, en die kans is reëel, dan komt de Catalaanse kwestie - en daarmee ook de positie van andere minderheden - de komende periode weer terug op de Europese politieke agenda.

Ferslachjouwer Onno Falkena yn petear mei Puigdemont - Foto: Omrop Fryslân
(advertinsje)