Recensie: "Hier danst het leven, dit is mijn kerk"

22 feb 2018 - 20:22

Leeuwarden-Fryslân is Culturele Hoofdstad van Europa en dus staat onze provincie in 2018 bol van de culturele evenementen. Toneel, theater, muziek, festivals en ga zo maar door. Het kan niet op. Daarom sturen we onze omroppers naar verschillende voorstellingen als recensent.

Wie ben jij?
Marijke de Boer

Wat doe je bij Omrop Fryslân?
Ik ben internetredacteur

Wat heb je met cultuur?
Al mijn hele leven ga ik, met veel plezier, naar voorstellingen

Waar ben je heen geweest?
'De man dy't hout dûnsje liet' in Mantgum

Hoeveel sterren geef je deze voorstelling?
Drie

"Bij het verzamelpunt, het treinstation van Mantgum, is het thema van deze avond meteen al duidelijk: hout. Een vuurkorf verwarmt de bezoekers en bij de kassa, in de dichte wachtruimte op het perron, krijgen we als toegangsbewijs een 'schijfje' van een boom. Het vuur is wel nodig, want het vriest. Zelfs zo hard dat de vaarten in Mantgum al zijn dichtgevroren en dat de geplande boottocht naar de Mariakerk vervalt.

Houtsnijder Hermannus Berkenbijl, waar de voorstelling met de prachtige titel 'De man dy't hout dûnsje liet', op gebaseerd is, reisde rond 1780 met de boot van zijn woonplaats Leeuwarden naar Mantgum om daar in de Mariakerk te werken. De verteller, die anders in de boot zou zitten, neemt het gezelschap nu mee voor een wandeling door het dorp. Lichtbakens wijzen de weg en op verschillende plekken staan fleurige takken bij elkaar met kleurige vaandels erin. 

Onderweg krijgen we het levensverhaal van Hermannus Berkenbijl te horen. Een vrij tragisch levensverhaal, hij verliest zijn kinderen en wordt zelf ook niet ouder dan 35 jaar. In zijn werk als houtsnijder is hij erg bedreven, hij krijgt de opdracht om de kerk van Mantgum te versieren met houtsnijwerk. Het is een echte vakman die daar drie jaar aan werkt, met hulp van timmermannen. Uit de archieven blijkt dat hij een voorvader is van Adam Zelle, de vader van Margaretha Geertruida Zelle, oftewel Mata Hari.

Foto: Piet Douma
 
In de prachtig belichte witte kerk schuiven we aan in de kerkbankjes. De koster heet iedereen persoonlijk welkom. De kerkdienst begint: er is een dominee, orgelmuziek, een koor en kerkgangers natuurlijk. Het lijkt een gewone dienst te worden. Na het intochtslied wordt gevraagd of iemand uit de gemeente de bloemen bij een ziek gemeenteraadslid langs wil brengen en dan begint de dominee te preken. Het onderwerp is oud en nieuw, maar wat is oud en wat is nieuw? Haar verhaal wordt abrupt onderbroken als een vrouw naar binnen komt, ze moet het houtwerk inspecteren.

De vrouw is bouwkundige, en ja hoor... het is helemaal mis: het hout is aangevreten door de bonte knaagkever. "Die vreet het hout van binnen op zodat het een Brosreep wordt." Dus alles moet er uitgehaald worden, maar dat kost nogal wat. Kan zoiets zomaar? De jonge koster, "ik zit nog in mijn proeftijd", weet het oprecht niet. Een houtbewerker, compleet met schort en beitels komt erin. Op zijn Liwwadders meldt hij zijn naam: Hermannus Berkenbijl, houtbewerker en familie van de man die de kerk heeft voorzien van het mooie houtsnijwerk. Slopen is voor hem geen optie, het hout heeft historie, het is een kunstwerk, met liefde gemaakt.Hij wil de boel restaureren. De bouwkundige heeft volgens hem geen historisch en moreel besef.

Foto: Piet Douma

Een derde bezoeker meldt zich. Het is het type vlotte zakenman, de iPad in de hand. Hij is gebeld door de koster. Met mooie Engelse termen in zijn taalgebruik, "the future is now", heeft hij de oplossing. In de grote doos zit een 3D-printer, die alles kan namaken. Dat kan bovendien ook een stuk sneller dan de bouwperiode van drie jaar uit de achttiende eeuw. De bouwkundige ziet dat wel zitten, "we moeten ruimte maken voor hedendaagse kunst". Hermannus houdt daarentegen vast aan het hout, als dat verdwijnt "is de ziel uit het gebouw". Je moet niet blijven hangen in het sentiment, brengt de bouwkundige daar weer tegenin. "Het is de natuur zelf die het hout aanvreet." Wat moet de koster kiezen?  "Vroeger was niet alles beter, heeft de kerk over honderd jaar nog dezelfde functie?" Welk besluit ze neemt, verklap ik niet.

Een blinde kerkganger, die na iedere onderbreking vraag of de dominee niet gewoon verder met de dienst kan gaan, vertelt dat ze als klein meisje al met haar vader in de kerk kwam. Ze bewaart goede herinneringen aan het houtsnijwerk, zo kan ze voelen waar ze vroeger zat. "Ik vond het een aparte dienst, maar wel mooi." zegt ze aan het eind. "Hier danst het leven, dit is mijn kerk."

Foto: Piet Douma

Het dilemma van de voorstelling, houden we het bij het oude of kiezen we voor nieuw, ligt er een beetje bovenop. De vorm waar voor gekozen is past echter prima, met elementen van een kerkdienst. Daarbij is gekozen voor muzikale intermezzo's met dans. Door zo nu en dan ritmisch met de handen op de kerkbanken te trommelen zorgen de in oranje/bruin (houtkleuren) geklede dansers voor sfeervolle geluiden van houtbewerking. Soms komen ze van de banken af en beginnen ze sierlijk te dansen. Ze figuurzagen in de lucht en volgen de vloeiende lijnen van het houtsnijwerk. Het brengt de aandacht naar het houtsnijwerk, naar details die je anders snel over het hoofd ziet. Zoals de ronde preekstoel met in reliëf verschillende bijbelse taferelen, de trap uit een stuk gemaakt en het doophek met golvende bloemblaadjes.

Foto: Piet Douma

Het werk van houtsnijder Hermannus Berkenbijl komt met de voorstelling in het licht. Ik werd echter ook benieuwd naar de persoon zelf en miste dat in de voorstelling. Aan de andere kant past dit thema, behoud of vooruitgang, prima bij de serie voorstellingen van Under de Toer. Het speelt niet alleen bij Friese kerken, maar is breder te trekken naar verschillende maatschappelijke kwesties."

De man dy't hout dûnsje liet is een van de 32 projecten van Under de Toer, verhalen in, om en bij Friese kerken. De voorstelling wordt tot en met 1 maart gespeeld, alle speeldata zijn uitverkocht. Op zaterdag 24 en zondag 25 februari is in MFC De Wjukken in Mantgum het Houtfestival Dûnsjend Hout met meer dan dertig deelnemers. Er zijn lezingen en workshops: van houten brillen tot meubelmakers en van houten kano's tot fluitbouwers. Kijk voor meer informatie op www.dunsjendhout.nl.

(advertinsje)