Zoeken naar recht in vervolgdocumentaire Teken fan Libben

09 des 2017 - 07:30
  • Fryslân DOK, Teken fan libben
  • Produsint en dokumintêremakker Murk Jaep van der Schaaf oer 'Teken fan Libben; Sykje nei rjocht'

In de nasleep van een dodelijk verkeersongeluk krijgen nabestaanden vaak niet alleen het verlies, maar ook een juridische nasleep voor de kiezen. Veel nabestaanden verdrinken in een zee van regels, wetten en uitspraken die vaak meer krom dan recht voelen. Naar aanleiding van de documentaireserie 'Teken fan Libben', onderzochten de makers de wereld van de juridische nasleep van ernstige verkeersongelukken met veroorzakers. Wij vroegen producent en documentairemaker Murk Jaep van der Schaaf hoe de documentaire 'Teken fan Libben; Sykje nei rjocht' tot stand kwam.

Jullie zijn lang bezig geweest met 'Teken fan Libben' en die serie is ook de directe aanleiding voor deze documentaire. Op welk moment dachten jullie: wij moeten meer met het juridische aspect?

Dat moment was eigenlijk al toen wij in mei 2016 met Omrop Fryslân rond de tafel zaten, om de serie van de grond te krijgen. Een van de gesprekken was op 14 april 2016. De avond voor dit overleg kwam de 14-jarige Jildau Lageweg bij een ernstig ongeluk bij Jirnsum om het leven. Haar dood maakte veel los, ook vanwege de rol van de jonge bestuurder en de verdeeldheid over hem in Jirnsum. Je weet dan dat er rechtszaken zullen komen en misschien een straf, maar tegelijk besefte ik mij ook hoe complex de situatie is als zo'n veroorzaker betrokken is. Een veroorzaker die het ongeluk ook niet had gewild en in zekere zin ook slachtoffer is van zijn eigen onverantwoordelijke gedrag.

Maar omdat ik de serie specifiek wilde insteken op de rouwverwerking van de nabestaanden en het omgaan met hun verlies en verdriet, wilde ik niet te diep ingaan op de juridische processen. Ik weet hoe complex die zijn en dan heb je als filmmaker aan een aflevering van 12 minuten, om tot een genuanceerd beeld te komen, eenvoudig gezegd niet genoeg. Tegelijk voelden we bij onszelf wel boosheid opkomen over de juridische omgang met ongelukken. Daarvan zijn de eerste twee afleveringen van de serie pijnlijke voorbeelden. Uiteindelijk ontstond er het concrete idee voor een verdiepende documentaire, om inzicht te krijgen in het juridische systeem rond verkeersongelukken.

De kernvraag van de documentaire is: 'Wat is er voor slachtoffers en nabestaanden te vinden in de rechtszaal?'. Hebben jullie een bevredigend antwoord gekregen op deze vraag?

Aan de hand van deze documentaire kun je concluderen, dat de positie van slachtoffers en nabestaanden op elk juridisch vlak slecht is. Zowel in het onderzoek naar de ongelukken, het strafrechtelijk proces en in het privaatrecht trekken nabestaanden aan het kortste eind. Dat is natuurlijk heel onbevredigend en pijnlijk. Ik vind dat je als overheid en maatschappij moreel verplicht bent, om slachtoffers en nabestaanden serieus te nemen, te betrekken in het proces en bij te staan. Maar nu is de boodschap: 'succes ermee en niet te lang rouwen, want je moet ook weer aan het werk'. Nabestaanden voelen zich niet serieus genomen. Dat versterkt het gevoel dat een veroorzaker er met een taakstraf vanaf komt, maar jezelf levenslang hebt gekregen.

Aan de andere kant, geloof ik wel in de visie van hoogleraar en rechter Siewert Lindenbergh die bestrijdt dat veroorzakers er voor weg kunnen lopen. Hij nuanceert in deze documentaire, dat het ongeluk voor de meeste veroorzakers ook een groot drama is. Dat vind ik heel waardevol, gezien de emotionele wijze waarop er vaak over veroorzakers wordt bericht in de media. Roekeloos en onverantwoordelijk gedrag zal ik nog bagatelliseren, maar wij moeten ook niet vergeten dat veel veroorzakers keurige mensen zijn die in een onoplettend moment groot leed veroorzaken. Ook voor zichzelf.

Verscheidene deskundigen van onder andere de TU Delft en Rijksuniversiteit Groningen komen aan het woord. Komen zij met 'eye openers' in deze discussie?

Met name het verhaal van John Stoop, verkeersveiligheidsdeskundige aan de TU Delft, is ons opgevallen. Hij pleit krachtig voor een hele andere mentaliteit bij het onderzoeken van ongelukken. Het blijkt namelijk dat er in Nederland, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Zweden en Duitsland, amper specialistisch forensisch onderzoek wordt gedaan naar de ongelukken. Daardoor blijven veel feiten, die essentieel zijn voor het begrijpen van wat er is gebeurd en dus ook voor de verwerking, vaak op straat liggen. Volgens Stoop komt dit deels door begrensde middelen van de politie, maar is het met name een mentaliteitskwestie. "Slachtoffers en nabestaanden staan heel laag op de sociale ladder van slachtoffers. Neem bijvoorbeeld de nasleep van de ramp met MH17. Er stonden duizenden mensen langs de weg, maar naar de kruizen die langs diezelfde weg staan, kijkt niemand om. De beleving is dus heel anders, terwijl er in Nederland jaarlijks meer slachtoffers op de weg vallen (600+) dan wereldwijd in het luchtverkeer (250-300)", zo zegt Stoop.

Letselschade-advocaat Arvin Kolder pleit voor wat anders. Hij hoopt op het aannemen van een nieuw wetsvoorstel 'affectieschade', een vast bedrag van de overheid voor slachtoffers of nabestaanden die een naaste verliezen door toedoen van een ander. Nederland loopt ook daarin achter in vergelijking met de rest van Europa. Kolder zegt: "Ik kan het voorbeeld noemen van ouders die hun kind in het verkeer verliezen door toedoen van een ander. Het schaderecht zoals het nu is, voorziet op geen enkele wijze in een fergoeding voor psychische en daaruitvoortvloeiende financiële schade. Zij staan nu volledig met lege handen. Volgens mij is dat niet hoe het moet."

Jullie hebben dit vraagstuk nu in documentairevorm geprobeerd te beantwoorden. Hoe vonden de door jullie geportretteerde nabestaanden dat?

Zij staan hier positief tegenover en zijn blij dat er door de documentaire aandacht is voor hun situatie. Zij hopen allemaal dat zij met hun openheid wat bij kunnen dragen aan een beter vangnet voor lotgenoten. Tegelijkertijd is het natuurlijk ook heel confronterend en zijn zij het ook niet met alle ideeën en visies in de documentaire eens. Dat is ook tekenend voor de begrenzing van 'het recht' zoals Lindenbergh dit benoemd; de straf of een zak geld zal het leed nooit terugdraaien of kunnen verzachten. Schadevergoeding of hogere straffen voor veroorzakers zijn dan uiteindelijk ook maar betrekkelijk. Het gaat om erkenning.

De Fryslân DOK-documentaire Teken fan Libben; Sykje nei rjocht wordt op zondag 10 december om 17.00 uur en daarna vanaf 18.00 uur elk uur uitgezonden op Omrop Fryslân Televisie. Fryslân DOK is ook te zien op zaterdag 9 december om 15.30 en op zondag 10 december om 13.00 uur op NPO2.

(advertinsje)