Boek over het geloven in middeleeuws Fryslân: een nieuwe blik op de gewone man

03 jul 2021 - 11:01

Wie wel eens in Limburg komt kent vast de kapelletjes of Mariabeeldjes. In Fryslân komt dat niet zozeer voor. Maar zo'n 600 jaar geleden was dat wel anders. Hele gewone Friezen geloofden toen flink en hadden ook veel beeldjes van heilige figuren om zich heen. Dat blijkt uit een boek dat vrijdag is gepresenteerd: Geleefd geloof, over het geloofsleven van boeren en burgers in Fryslân en Groningen.

Foto: Walburg Pers

Bert Looper van Tresoar is één van de schrijvers van de bundel. Hij vindt het mooi dat er wat meer aandacht voor de kleine man in de Friese middeleeuwen komt. "We zijn in Fryslân veel bezig met onze middeleeuwse geschiedenis. Dan gaat het vaak over macht: over stinsen, hoofdelingen en Friese vrijheid. Maar wij vroegen ons af: hoe hebben die gewone Friezen hun geloof beleefd?"

Fryslân en Groningen verschilden van omliggende gebieden omdat ze niet onder het gezag van een graaf of hertog vielen. Het is niet toevallig dat juist in Friese rechtsteksten andere theologische denkbeelden te vinden zijn.

Dicht op het gevoelsleven

Het onderzoek is wel een lastige opgave, geeft Looper toe. "Want de gewone man heeft niet veel geschreven en nagelaten. Daarom moesten we op een nieuwe manier naar het bronmateriaal kijken. Dan merk je dat je toch nog wel aardig dicht op het gevoelsleven van die middeleeuwse mensen kunt komen."

Fries Museum in Leeuwarden - Foto: Omrop Fryslân, Sian Wierda

Een belangrijke opening voor bronmateriaal lag in de collectie van het Fries Museum. "Het heeft een grote verzameling aan kleine beeldjes. Die zijn bijna niet om aan te zien, maar daar is nu voor het eerst goed onderzoek naar gedaan. Het blijkt dat veel mensen dergelijke beeldjes in huis hadden."

Interessant is dat het vaak ging om beeldjes van Maria of het kindeke Jezus. "We denken bij Jezus nu vaak aan Christus aan het kruis. Maar je ziet dat het in de gewone huizen vaker ging om de emotionele kant van het geloven. Dat hadden we niet echt in de gaten," stelt Looper..

Materiële bronnen

Het gaat niet om beelden uit kerken, maar juist om beeldjes die in beerputten om huisjes van destijds zijn gevonden. "Dan weet je dat die beeldjes ook in de huiselijke omgeving zijn gebruikt. Dat geldt ook voor gebedenboekjes van Friezen en de heiligen die werden vereerd. Als een beeldje van tafel viel en het kapot was, gooiden mensen het weg. Zo vinden wij het weer in de grond terug."

Waar geschreven bronnen ophouden, leveren materiële bronnen dus nieuwe informatie op. Voor het boek is ook gekeken naar aardewerk, pelgrimsinsignes, relikwieën, reliekdoosjes en gebedsteksten.

Bert Looper - Foto: Omrop Fryslân

Looper: "Het gaat altijd weer om het opnieuw interpreteren van bronnen. Onze collecties zijn in die zin onuitputtelijk, je kunt er altijd weer opnieuw naar kijken. Dit is echt gebruiksmateriaal. Daar hebben we wel eens wat overheen gekeken. Maar als je er met nieuwe ogen naar kijkt, blijkt het veel betekenis te hebben."

Emotionele beleving

Uit een inventarisatie van beeldjes blijkt dat zo'n 90 procent betrekking heeft op Maria of vrouwelijke heiligen. "Mannelijke heiligen waren niet zo veel vertegenwoordigd. Samen met het beeldje van het kindeke Jezus wijst het erop dat het in een veel emotionelere beleving zat dan dat uit kerken blijkt. Dat hebben we in het boek beschreven en afgebeeld."

Bert Looper over het boek 'Geleefd geloof'

De eerste exemplaren van het boek zijn aan Patty Wageman en Hester Simons gegeven, directeuren van Stichting Oude Groninger Kerken en Stichting Alde Fryske Tsjerken.

De boekpresentatie is op deze website terug te zien.

(Advertentie)
(Advertentie)