ANALYSE: Een nieuwe politiek landschap, CDA niet langer de grootste

18 mrt 2021 - 06:36

In veel Friese gemeentes is de VVD de grootste partij geworden bij de Tweede Kamerverkiezingen. Van de 18 gemeenten in onze provincie krijgt de partij van Mark Rutte in 12 de meeste stemmen. Het CDA is in het noordoosten de grootste partij en D66 wint in Leeuwarden en op Schiermonnikoog.

Vier jaar geleden was het CDA nog duidelijk de grootste partij in Fryslân, maar de christendemocraten zijn bijna overal gepasseerd door de VVD. Alleen in Noardeast-Fryslân, Dantumadiel, Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel blijft het CDA de grootste politieke formatie.

VVD is het CDA voorbij

Nog niet lang geleden hadden we in Fryslân te maken met drie grote volkspartijen: het CDA, de PvdA en de VVD. En van die drie was de VVD meestal de kleinste. Die situatie is nu volledig veranderd. Ook in grote plattelandsgemeenten zoals Súdwest-Fryslan en Waadhoeke is de VVD het CDA voorbij.

De VVD krijgt in Fryslân 17,1% van de stemmen, nipt meer dan vier jaar geleden. Voorzitter Zwany van Brussel van de Friese VVD is ontzettend blij met de uitslag: "Het is heel mooi dat de kiezer het vertrouwen heeft uitgesproken in de VVD en in Mark Rutte. Dat we doorkunnen, dat is prachtig." De VVD levert minstens één Fries Kamerlid: Aukje de Vries uit Leeuwarden.

Eén dag na de verkiezingen volgt Omrop Fryslân het verkiezingsnieuws nog altijd op de voet. De laatste uitslagen, het belangrijkste nieuws en de Friese reacties staan in ons liveblog.

Foto: Omrop Fryslân, Jitze de Vries

Politiek verslaggever Onno Falkena

De grote winnaar van deze verkiezingen is D66 van lijsttrekker Sigrid Kaag. Ook in Fryslân staat die partij nu prominenter op de politieke kaart: de partij krijgt hier 12% van de stemmen, bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen was dat nog 9,7%.

D66 werd de grootste partij in de gemeente Leeuwarden en in de gemeente Schiermonnikoog. Op veel plekken in Fryslân waren er veel meer stemmen voor de democraten dan vier jaar geleden. Dat geldt ook voor Gorredijk, de woonplaats van het nieuwe D66-kamerlid Romke de Jong. Hij stond op plek 24 van de kandidatenlijst en de kans is groot dat hij in de Tweede Kamer komt. "Dat voelt als een hele mooie stap. Zo kan ik het platteland in Den Haag vertegenwoordigen", zegt hij in een eerste reactie.

CDA verliest, PvdA valt ook tegen

De VVD en D66 zijn winnaars. Het CDA is een van de verliezers: de christendemocraten gaan in Fryslân van 18,9% naar 14,6%. De partij heeft het moeilijk op dit moment. Voorzitter Theo Joosten vindt dat het in zijn partij veel te onrustig was in de maanden voor de verkiezingen. Hij vindt dat daarover moet worden gesproken. "Dit is niet het rustige beeld dat we van het CDA gewend zijn." Harry van der Molen uit Leeuwarden komt wel weer voor de partij in de Tweede Kamer.

Ook de PvdA heeft het niet makkelijk. Vier jaar geleden was er een historisch lage uitslag voor de sociaaldemocraten. Het doel was om die uitslag te verbeteren, maar dat lukte niet. "Het terugkeren van de PvdA was noodzakelijk", zegt gewestelijk voorzitter Roelof Veldhuis. "Ik vind dat wij bij de eerste drie partijen moeten zitten." In Fryslân krijgt de PvdA 8,9% van de stemmen, dat is een halve procentpunt meer dan vier jaar geleden. De partij blijft volgens de eerste prognoses op negen zetels staan. Dat zou voor Habtamu de Hoop uit Easterein net genoeg zijn voor een zetel.

Andre landelijke verliezers, die in Fryslân nooit een stevige poot aan de grond hebben gehad, zijn GroenLinks en de SP. Die eerste partij was vier jaar geleden van de grote winnaars, maar wordt qua zetels bijna gehalveerd. En de SP gaat er ook flink op achteruit.

En dan zijn er natuurlijk ook nog partijen die niet winnen of verliezen. De ChristenUnie bijvoorbeeld, de kleinste partij in het demissionaire kabinet-Rutte. Dat is een hele stabiele partij. Ze hadden eigenlijk gehoopt op een beetje winst, maar als je meeregeert en niet verliest, dan is dat ook al heel mooi, zegt partijvoorzitter Piet Adema uit Drachten. Hij weet nog niet of de ChristenUnie ook weer moet meedoen aan een nieuw kabinet. "We zitten in de politiek om onze idealen dichterbij te brengen, maar je moet ook reëel zijn. Soms doe je dat in de regering, en soms in de oppositie. Dat maakt niet uit, daar kijken we niet tegenop."

Nieuwe partijen: JA21, Volt en BBB

Er komen ook nieuwe partijen in de Tweede Kamer. JA21 krijgt volgens de prognoses vier zetels. Dat zou betekenen dat de Leeuwarder Maarten Goudzwaard in de Tweede Keamer komt. Volt lijkt drie zetels te krijgen en de BoerBurgerBeweging één. Op plek twee van die nieuwe boerenpartij staat Femke Wiersma uit Holwerd. "Dat BBB nu op eigen kracht in de Kamer komt, dat is een hele prestatie", zei ze nadat de eerste exitpolls bekend werden. Een nieuwe partij die nog hoopt op een zetel maar nu net buiten de boot lijkt te vallen is BIJ1.

En nu?

Donderdagmiddag komen de lijsttrekkers van de partijen al samen, onder leiding van Kamervoorzitter Arib. De verwachting is dat er dan snel een verkenner wordt aangewezen, zodat de formatie van een nieuw kabinet kan beginnen. Bij de eerste exitpolls leek het erop dat VVD, D66 en CDA samen een meerderheid zouden krijgen. In latere prognoses veranderde dat beeld. Daarom blijft het afwachten totdat de uitslag definitief is.

De ANP-prognose na het tellen van 63% van de stemmen

Partij Sitten
VVD 36 (+3)
D66 24 (+5)
PVV 17 (-3)
CDA 15 (-4)
SP 9 (-5)
PvdA 9 (0)
Forum voor Democratie 8 (+6)
GroenLinks 7 (-7)
Partij voor de Dieren 6 (0)
ChristenUnie 5 (0)
JA21 4 (4)
SGP 3 (0)
VOLT 3 (3)
Denk 2 (-1)
50Plus 1 (-3)
BBB 1 (+1)
Trefwoorden: 
verkiezingen Onno Falkena
(Advertentie)
(Advertentie)