Het verhaal achter: 'Jo moatte soms ien tsjinkomme dy't wat fierder is as jo'

02 mrt 2021 - 14:30

In de documentaire 'Dûnsjend mei syn skaad' zegt de wereldberoemde marionettenspeler en theatermaker Feike Boschma op een gegeven moment: "Jo moatte soms ien tsjinkomme dy't wat fierder is as jo" (Je moet soms iemand tegenkomen die wat verder is dan jij). Die zin is programmamaker Piter Tjeerdsma altijd bijgebleven. Hij maakte in 1999 de documentaire over Feike Boschma (1921-2014), geboren in Ysbrechtum. "De zin is heel universeel. Feike had een bijzondere manier om naar dingen te kijken. Hij wist dingen op gang te brengen waarvan ik zelf amper wist dat ik het in me had. Eigenlijk had hij mij ook aan een touwtje, zonder dat ik het zelf doorhad."

Foto: Omrop Fryslân

Piter Tjeerdsma over de kwootcampagne

Feike Boschma doet zijn uitspraak als ze in het Internationaal Theaterinstituut in Amsterdam staan bij de vitrine van de internationaal bekende kunstenares Cilli Wang. Hij werkte met haar samen en zei veel van haar geleerd te hebben. "Ieder mens heeft dat een beetje nodig. Je moet soms iemand tegenkomen die wat verder is dan jij en die het toch begrijpt. Het is ook zo, nu ik zelf wat ouder ben, dat ik het leuk vind dat sommige jongere poppenspelers wat aan mij vragen. En dat wil je dan wel zeggen, het is leuk dat je dat kwijt kunt."

Gewoon en bijzonder

"Feike kon terloops iets zeggen, het klonk vaak heel gewoon, maar als je erover nadacht, was het eigenlijk heel bijzonder", zegt Piter Tjeerdsma. "En die uitspraak, "iemand die wat verder is dan jij", dat was Feike voor mij natuurlijk. Hij was mijn leermeester. Dat heb ik ook tegen hem gezegd. Hij inspireerde mij. En anderzijds inspireerde ik hem ook weer met de film die we later samen gemaakt hebben. Daarin kon hij weer nieuwe dingen leren. Het was een aangename man, heel relaxed. Een keer waren de touwtjes van zijn poppen volledig in de war. Dat was geen probleem, zei hij. Hij pakte de schaar, knipte de touwtjes los en zette er weer nieuwe aan."

Plan voor een film

Bij een optreden zag Piter Tjeerdsma als jongeman Feike Boschma voor het eerst. "Ik was direct onder de indruk, vond het een geweldige en bijzondere man. En ik dacht: daar wil ik een documentaire over maken." Toen Boschma aan zijn afscheidsvoorstelling begon, vonden de eerste opnamen plaats. "We filmden bij hem thuis in zijn prachtige atelier in de Jordaan en ik weet nog dat we op een gegeven moment allemaal op onze knieën op de vloer lagen, de cameraman, Feike en ik. Hij liet zien hoe je met één lap een persoon kunt maken. Toen hij de beelden op de monitor bekeek, was hij verbaasd hoe dat uitpakte op het kleine beeld. Voor de gek zei ik dat we samen misschien wel een film konden maken. Het was niet echt een serieus plan, maar ik dacht dat is een mooie manier om contact te houden."

En zo is het gegaan. "We zagen elkaar elke maand, de ene keer ging ik naar hem toe en de volgende keer kwam hij hier, we aten wat, wandelden wat en spraken vooral over de film. Ik maakte aantekeningen, werkte die uit en die stuurden we elkaar per brief. We waren heel close, hij werd zo'n beetje deel van de familie. Maar grappig genoeg zeiden we altijd 'u' tegen elkaar."

Europese prijs

Uiteindelijk is de film Sjoch, der leit wat op 'e dyk ook gemaakt, nadat collega's enthousiast op het idee reageerden en subsidie werd toegekend. En in 2004 won de film de Prix Circom Regional, een belangrijke prijs, die wordt toegekend door Circom, een organisatie van zo'n 400 televisiestations in Europa.

Foto: Omrop Fryslân

Fryslân DOK

Inmiddels werkt Piter Tjeerdsma al vele jaren als documentairemaker en begeleidt hij jongere collega's. De uitspraak van Feike Boschma is zo langzamerhand ook op hem van toepassing. "Ik denk weleens: als ik maar een beetje kan oproepen van wat Feike bij mij opriep, dan zou dat al mooi zijn."

Fryslân DOK is te zien op de landelijke zender. "Onze programma's moeten daarom ook interessant zijn voor iemand uit bijvoorbeeld Enschede of Amsterdam. Het moet iets universeels hebben. Onze kracht is dat we vanuit de provincie werken. Dan krijg je iets anders dan wanneer Gooise makers hier over de heg kijken en iets ophalen. Dat is volgens mij ook de essentie van een documentaire, dat je dichtbij begint en dan uitzoomt. Feike Boschma kon dat ook, met een klein beetje iets in gang zetten. Verbeelding oproepen."

Het programma heeft een vaste groep kijkers en er komen regelmatig reacties binnen. "Mensen die zijn geraakt of iets meer willen weten. Vaak van mensen buiten de provincie trouwens en dan niet alleen Friezen 'om utens'. Vaak wel mensen die gevoel voor het platteland hebben, voor vernieuwing en verandering. Die bewust nadenken over het bestaan."

Inspireren

"Voor mij is een documentaire geslaagd als we mensen kunnen inspireren. Een andere blik kunnen geven, en dan niet met een wijzend vingertje, maar we observeren, hebben aandacht voor het gewone zodat het bijzonder wordt. Hopelijk kunnen we iets wakker maken, mensen verrassen en tot inzichten brengen. Maar het moet tegelijkertijd ook mooi en plezierig zijn om naar te kijken. We willen de verbeelding oproepen, ik zeg weleens: een cameraman moet poëzie in de lens hebben. Je moet er een beetje blijer van worden."

Dûnsjend mei syn skaad (1999)

Poppenspeler Feike Boschma vertelt in deze documentaire over zijn werk. Een doos met lappen op zolder was het begin van zijn fascinatie voor poppen. Met minimale middelen weet hij veel te zeggen, op een kunstzinnige manier en dat hoge niveau heeft hij al 50 jaar. We zien hem aan het werk en bij de opbouw naar een voorstelling. Ook andere poppenspelers komen aan het woord.

'Sjoch, der leit wat op 'e dyk... (2003)

Het idee voor deze film ontstond toen Piter Tjeerdsma eind 1999 een portret maakte van poppenspeler Feike Boschma. Nadat ze waren geraakt door de wisselwerking van marionet en camera schreven ze samen het scenario. De film kan worden gezien als het levensverhaal van Boschma, die in 1921 in Ysbrechtum geboren werd en later naar Amsterdam verhuisde. Sjoch, der leit wat op 'e dyk is een filmgedicht van beelden en associaties, met teksten van Friese dichters en muziek van componist Cees Bijlstra. Het verhaal gaat over een hoed die terugkeert naar de plek waar hij vandaan komt, maar zijn oude omgeving niet meer kent. Maar ook de omgeving kent de hoed niet meer.

Sjoch, dêr leit wat op 'e dyk

Fryslân DOK biedt filmisch vertelde verhalen over zaken die ertoe doen. Verhalen die raken of die discussie oproepen, over onderwerpen die spelen in Fryslân. De Friestalige documentaires van Fryslân DOK worden Nederlands ondertiteld en zijn op de landelijke televisie te zien (op zaterdag bij NPO2 om 15.30 uur, herhaling op zondag om 13.10 uur) en zondag bij Omrop Fryslân om 17.00 uur (herhaling elk uur).

Dit is een artikel bij de campagne 'Kom fierder' van Omrop Fryslân. Wil je meer lezen en ben je nieuwsgierig naar onze andere programma's? Kijk dan op Omropfryslan.nl/komfierder

(Advertentie)
(Advertentie)