"Het beeld over de heidedorpen van weleer verdient meer nuance"

10 jan 2021 - 12:08

Feiten doen er toe en kunnen nuance aanbrengen. Dat heeft Sian Wierda uit Joure geprobeerd over te brengen met zijn scriptie over een aantal heidedorpen in de 19e eeuw. Die lagen in de periferie van meer gegoede dorpen. Boeren en dominees zagen met minachting naar de armelui op de heide. Vaak zijn het negatieve stereotypen, zegt Wierda. De redacteur bij Omrop Fryslân won onlangs voor de scriptie Het vrije volk van de heide de Skripsjepriis van de Fryske Akademy.

Een spitkeet in openluchtmuseum De Spitkeet in Harkema - Foto: Omrop Fryslân, Sian Wierda

Sian Wierda en Simon Hoeksma over de heidedorpen van het verleden

Wierda deed onderzoek naar armoede en cultuur bij de bewoners van heidedorpen in het Fries-Gronings grensgebied tussen 1850-1900. Het ging om Hamsterheide, Surhuisterveensterheide, Houtigehage, De Skieding en De Parken. Deze nederzettingen ontstonden in de loop van de 18e en 19e eeuw. Sommige arbeiders bleven na de vervening achter. Maar mettertijd werden er ook moedwillig armen uit omliggende dorpen naar toe verdreven. De sociale afstand tot de burgerlijke dorpen werd steeds groter.

Duizenden akten uit de burgerlijke stand heeft Wierda doorgespit. Met een theorie over een 'armoedecultuur' als kapstok heeft hij geprobeerd uit te vinden hoe het zat met bijvoorbeeld kindersterfte, criminaliteit, buitenechtelijke geboorten en analfabetisme. Hij wilde niet klakkeloos algemene mededelingen overschrijven, maar ook cijfers een deel van het verhaal laten vertellen.

Nieuwe dorpen

Dat is een flinke klus, omdat de heidedorpen van toen eigenlijk nog geen officiële dorpen waren, maar als gebieden onder andere dorpen vielen. "Zo is het ene zusje van mijn grootvader in Drachten geboren en het volgende zusje in Drachtstercompagnie, terwijl ze beiden in dezelfde bedstede ter wereld zijn gekomen. Maar dat was omdat Drachtstercompagnie pas in 1930 officieel een dorp werd, en toen niet meer onder Drachten viel."

Foto: Omrop Fryslân, Sian Wierda

Voor de onderzoeker was het ook een interessant onderwerp vanwege zijn roots. Hij kwam er tijdens het onderzoek achter dat zijn overgrootvader nog opgegroeid was in een spitkeet aan De Skieding en dus tot de arme bevolking van de heidedorpen behoorde.

In de familie waren wel verhalen over de armoede van toen en ook de vernedering die sommigen daarvan ondervonden. Zo mocht een baby die voor de geboorte was gestorven niet bij zijn moeder en de overgrootmoeder van Wierda worden begraven omdat hij nog niet gedoopt was. Overgrootvader heeft toen met een bevriend stel afgesproken dat de baby bij de kort daarvoor overleden tweeling van dat stel in het graf mocht. Hij heeft de baby 's avonds in 't geniep begraven. Het zijn scènes die tot de verbeelding spreken.

Eenzijdig imago

Ook volgens Simon Hoeksma, schrijver en bestuurslid bij openluchtmuseum en themapark De Spitkeet in Harkema, is het imago van de heidedorpen te eenzijdig en te veel beïnvloed door de normen van de burgerlijke maatschappij. Als je arm bent en je kunt je kinderen geen eten geven, dan probeer je dat toch te krijgen. Moet je dat dan als crimineel bestempelen, vraagt Hoeksma zich af. Armoede mag je betreuren, maar culturele aanpassingen aan die armoede niet.

"Je kunt het ook omdraaien," zegt de schrijver van de scriptie. "Het waren losse arbeiders, daardoor waren ze vrijgevochten en hadden ze een ruim perspectief. En er was veel saamhorigheid en vakmanschap." Hij is zelf opgegroeid in de Zuidwesthoek, maar voelt zich nog wel verbonden met het verhaal van een deel van zijn voorouders. De heidedorpen van toen zijn er niet meer. Maar in het openluchtmuseum van Harkema kun je nog een schim van die tijd terugvinden.

(Advertentie)
(Advertentie)