De toan fan Jan Koops: "Kraante"

de toan fan jan koops kollum
Jan Koops © Omrop Fryslân
""Het woord voorpagina kennen kinderen niet meer." Dat was de kop van een kollum in dagblad Trouw van gister.
De kollumschriefster is onderwiezeres an groep drieje op een legere schoele, en doe ze in heur klasse es vreug bi'j wie d'r thuus nog een pepieren kraante over de vloer kwam, bleek d'r gien vinger omhogens te gaon. Gieniene van de kiender uut die klasse krigt dus thuus een kraante onder ogen.
Dat was veur de juffrouw anleiding en neme een volgende keer een staepel kraanten mit om elk kiend iene te geven. Ze mossen de daotum zien te vienen en een tal rebrieken opzuken. Et vul de kiender nog niet mit.
Dat was in mien jonge jaoren bi'j oons thuus wel aanders. De bezorger leut elke dag - weer of gien weer - de kraante percies op etzelde tiedstip deur de brievebusse gaon. En dan wodde d'r lezen vanzels en praot over dat wat ze lezen hadden. Daormit wodde mi'j mit de bri'jlepel ingeven dat zoe'n kraante van belang is om bi'j te blieven.
De toan fan Jan Koops
De rebriek 'Wat wie 't wat' van Paulus Akkerman wodde altied hadop veurlezen omreden die stokkies oons hiel vaeke an et lachen brochten en opa de kraante niet meer lezen kon vanwegens de ogen.
Tegenworig hewwe allemaole radio en tillevisie en hiel vule bruken et internet veur et binnenkriegen van heur ni'js, dat waoromme zoj' dan nog een pepieren kraante lezen, zo wodt bliekber riddeneerd. Gien wonder dat de taelveerdighied bi'j vule kiender te weensken overlat.
Drie van de vier kiender lezen gien pepieren kraante en ok hebben ze gien digitaol abonnement. Wel he'k op de schoele van iene van de kleinkiender zien dat ze daor et zonuumde digibod hiel goed bruken om kiender toch et ien en aander mit te geven van wat d'r in de wereld allemaole veurvaalt.
Op die schoele zitten hiel vule kiender van buterlaanse oolden; as die et geld d'r al veur hebben zollen, dan nóg zol daor gien abonnement op een Nederlaanse kraante van neumen wodden.
D'r bin oolden bi'j die et Nederlaans al niet goed verstaon kunnen, laot staon lezen.
Van oonze kleinkiender bin d'r bi'j die heur veural vermaeken mit komputerspullegies; et lezen blift d'r dan bi'j. Mar een aander kan ommeraek mooi tekenen en schrift daor goeie teksten bi'j en ok daor komt gien kraante in huus, dat et zegt niet alles.
Een oma van iene van de kiender uut de klasse van de kollumschriefster hadde letterlik zegd: Een pepieren kraante is slim oolderwets. Now, et mag dan allemaole oolderwets hieten, et is ok een leermiddel. Kiender zien 'm op taofel liggen en zi'j zien heur oolden d'rin lezen.
Bi'jtieden daenk ik an reakties op sociaole media wel zien te kunnen of meensken een kraante lezen of niet. Et tilt vaeke op van de taelfouten, en zels za'k ok wel niet honderd percent taelzuver wezen, mar et is pattietoeren te gek veur woorden hoe meensken d'r een pottien van maeken kunnen.
Now heb ik bi'j et lezen van een boek de vremde gewoonte en neteer de fouten die d'r in staon. Ik doel dan op tael- en typefouten. En ik moet zeggen: ik bin weinig boeken tegenkommen daor ik gieniene fout in vienen kon.
Ik heb es an een uutgever deurgeven welke fouten in een boek stonnen, mar die was niet interesseerd. De meerste boeken wo'n ommers mar ien keer uutgeven.
In december ston nog in de kraante dat iene op drie 15-jaorigen 'onvoldoende geletterd' is. Iene op de drieje!
Ik zol d'r veur pleiten willen dat d'r meer kraanten lezen wodden zollen. En toegelieke vien ik dat een muuilike oproep omreden kraanten duur binnen, veur vule meensken té duur, bin 'k bange. En et wodt nóg arger. Et pepier wodt duurder en bezorgers bin niet te kriegen of ze moe'n meer betaeld kriegen.
Een pepieren kraante lezen is veur mi'j bepaold niet oolderwets, mar et driegt al een luxe te wodden. En dat is hiel spietig."